Бірнеше жылдар өткеннен кейін хан бір байдың қырық қызы бар деп естиді
Ханның қырық ұлы және бір шарт
Ерте заманда Әуезхан деген хан болыпты. Ханның қырық ұлы бар екен. «Осы балаларымның бәріне бір жерден қалың берсем ғой», – деп ойлап жүреді.
Бірнеше жыл өткен соң хан қырық қызы бар бір бай туралы естиді. Хан құда түсіп баруға адамдарын жібереді. Елшілер байға: «Хан сіздің қыздарыңызды ұлдарына айттырғысы келеді», – дейді.
Байдың жауабы қатал болады: «Қалыңмалға мал алмаймын». Бірақ мынадай шарт қояды:
- Менің үйімнен ханның үйіне дейін түп-тура жол салынсын.
- Жолдың екі жағы бау-бақша болсын.
- Бақтың түбінен су шығып тұрсын, бұлбұлдар сайрасын.
- Осының бәрі бір жылда бітіп шықсын.
Елшілер бұл сөзді ханға жеткізеді. Хан келісіп, қырық ұлын шақырып, кенжесін қасында қалдырып, отыз тоғызын нөкерлерімен бірге жұмысты бітіруге аттандырады.
Кенже ұлдың жолы және ақсақалдың сыры
Отыз тоғыз ұл айлар бойы жүрсе де, істі бітіре алмай кері қайтады. Сонда үйде қалған кенже ұл: «Әке, мені жіберіңіз, мен бітіремін», – дейді.
Әкесі көнгісі келмейді: «Ағаларың бітіре алмағанда, сен қалай бітіресің?» дейді. Бірақ кенже қайтпай қойған соң, хан рұқсат береді.
Кенже ұл жолдас ертпей, жалғыз ұзақ жолға шығады. Жолда аппақ киімді ақсақалға кездесіп, сәлем береді. Ақсақал мән-жайды сұрағанда, бала байдың қойған шарттарын түгел айтып береді.
Ақсақал: «Тілегіңді орындайын. Көзіңді жұм», – дейді. Бала көзін жұмған сәтте-ақ бәрі орындалады: түп-тура жол да бар, бау-бақша да жайнап тұр, су да ағып жатыр, бұлбұл да сайрайды.
Ескерту
Ақсақал жоғалар алдында былай деп тапсырады:
- Қайын жұртқа кенже ұл бармасын, ағалары барсын.
- Қайтарда қатты боран соғады.
- Жолда айналасы ағашқа толы аппақ там кездеседі — соған кірмесін.
Ақ там, боран және айдаһардың талабы
Кенже ұл елге оралып: «Бітірдім», – дейді. Хан кенжесін үйде қалдырып, отыз тоғыз ұлын қалыңдықтарын алуға жібереді. Кенже оларға ақсақалдың ескертуін жеткізеді.
Ағалары қайын жұртта бірнеше ай жатып, қалыңдықтарын алып, думандатып қайтады. Дәл сол кезде ақсақал айтқандай, боран соғып, жолда айналасы жайнаған ағашқа толы аппақ там көрінеді.
Алдыңғылар «кірме» деген сөзді есіне алып, өте шығады. Бірақ арттағылардың бірсыпырасы байқамай кіріп кетеді. Соны көрген басқалары да алаңдап, соңынан кіреді.
Ішінде айдаһар ысқырып тұрып: «Бәріңді жұтайын ба? Жоқ, үйлеріңдегі кіші інілеріңді әкеліп бересіңдер ме?» – дейді.
Қорыққан ағалары: «Әкеліп береміз», – деп уәде етеді.
Түс, тәуекел және жолға шығу
Үйде қалған кенже ұл ұйықтап жатып түс көреді: ағалары айдаһарға өзін береміз деп уәде етіпті. Ол ояна сала жаман киім киіп, қолына таяқ алып, үн-түнсіз жолға шығады.
Жолда ағаларын көрсе де, олар бұған назар аудармай жүре береді. Кенже ұл айдаһарға өзі барып келеді.
Айдаһар: «Жақсы келдің, арқама мін», – дейді. Бала мінген соң: «Көзіңді жұм» дейді. Бала көзін жұмып еді, айдаһар жердің бір шетіне қарай ұшып барып: «Көзіңді аш. Не көрдің?» – деп сұрайды.
Бала: «Бір ұзын ағаш тұр, басында бір қыз отыр», – дейді. Айдаһар: «Сол қызды әкелсең – жұтпаймын, әкелмесең – жұтамын», – деп шарт қояды.
Көмекке келгендер: түлкі патшасы мен құмырсқа патшасы
Кенже ұл қызға қарай жүріп кетеді. Жолда түлкі патшасының аяғы сынып жатқанын көреді. Бала сынығын орнына салып, таңып, сипап жібергенде аяғы жазылып кетеді.
Алғыс белгісі
Түлкі патшасы: «Мына жүнімді ал. Қай жерде керек болсам, бір талын тұтатсаң, дайын боламын», – дейді.
Әрі қарай жүрсе, құмырсқа патшасы жаралы жатыр. Бала «Сүф!» деп емдегенде, жарасы жазылады.
Тағы бір сый
Құмырсқа патшасы бір тас беріп: «Керек болса, мына тасты отқа сал. Сонда мен дайын боламын», – дейді.
Қыздың шарты және ақылдың жеңісі
Бала қызға жетеді. Қыздың қасында қырық дәу ұйықтап жатыр екен: бір ұйықтаса, қырық күн ұйықтайды дейді. Қыз таңданып: «Қайдан келдің, бұрын бұл жаққа адам келмеген еді», – дейді.
Бала өзін ханның баласы екенін айтып, ұзақ іздеп келгенін баяндайды. Қыз біраз ойланып: «Еремін, бірақ екі тапсырмам бар. Соған жетсең ғана барамын», – дейді.
Екі тапсырма
- Екі түлкіні кешке дейін жаяу қуып ұстап беру.
- Бір қап бидайды құмға шашып, бір дәнін қалдырмай теріп беру.
Бала түлкі патшасының жүнінің бір талын тұтатады — түлкі патшасы келіп, екі түлкіні ұстап береді. Кейін құмырсқа патшасының тасын отқа салады — құмырсқалар бір дәнін қалдырмай бидайды жинап береді.
Қыз: «Жарайсың. Енді сенімен жүрейін», – дейді.
Айдаһардан құтылудың амалы
Бірнеше күн өткен соң бала қызға шындықты айтады: ағалары уәде еткенін, айдаһардың талабын, өз басының қатерде екенін түгел баян етеді. Қыз: «Мен де біліп келемін. Бірақ бұған амал бар», – дейді.
Жоспар
- 1 Бала айдаһарға қыздан бір күн бұрын барып жетсін.
- 2 Айдаһар «Қызды әкелдің бе?» десе, «Қыз түстікте келе жатыр» деп жауап берсін.
- 3 Айдаһар далаға шығып ысқырған сәтте, сандықтағы екі кептердің басын жұлып алсын — сонда айдаһар өледі.
Бала солай істейді. Айдаһар далаға шығып ысқырған кезде, бала кептердің басын жұлып алады. Сыртқа шықса — айдаһар өліп жатыр екен.
Кенже ұл сұлу қызды алып, мақсатына жетеді.