Әнуарбекті сақтай көр
Хикая
Бұл мәтін — жетімдік пен аманат, ар мен жауапкершілік, әділдік пен қызғаныш, махаббат пен қасірет туралы ұзақ баяндау.
Жетімдіктің алғашқы күні
Бұрынғы заманда Нұрым деген байдың Асан, Үсен атты екі ер жеткен ұлы болыпты. Үшінші перзенті дүниеге келгенде оның атын Әнуарбек қояды. Әнуарбек алты айлық кезінде әкесінен, бір жасқа толар-толмас шақта анасынан айырылып, емшектегі күнінде жетім қалады.
Есепсіз мал-мүлік Асан мен Үсеннің қолына өткен соң, екеуі де шарап ішіп, құмар ойнап, барын шашып-төгіп, екі жылдың ішінде дәулетінен түгел айырылады. Киімінен өзге сататын ештеңе таппай, бірнеше күн аштық көріп, амалсыздан біреуге малай болады.
Бұрылыс сәт
Намысқа шыдамаған ағалар ел ішінде малайлық істегенше, қаңғырып кеткенді артық көреді. Бірақ ең ауыр сұрақ алдарынан шығады: «Үш жасқа жетпеген Әнуарбекті қайтеміз?»
Ақылдаса келе, олар белгісіз жолға түскенде баланы алып жүруді ауыртпалық санап, «ажалды болса — өлер, ажалсыз болса — жүрер» деп, ұйықтап жатқан Әнуарбекті иесіз тамға тастап, түн ортасында кетіп қалады. Баланың сыртқа шығып кетпесін деп қора қақпасын сыртынан тіреп бекітеді.
Таң атқанда бала оянып, жалаңаяқ, жалаңбас қораға жүгіріп шығады. Қақпаны аша алмай, «ағалап» шырылдап жылайды. Күн төбеге көтерілгенде, көрші отырған кедей кемпір баланың дауысын естіп келіп, жетімді бауырына басады.
Аманатқа алынған өмір
Кемпір «ағалары жұмыста жүр» деп ойлап, баланы жұбатып, өз үйіне алып кетеді. Бірақ бір күн емес, бір апта өтсе де хабар болмайды. Бір ай емес, бір жыл өтеді. Ақыры кемпір олардың қайтып келмесіне көзі жетіп, өзінің жоқшылық күйін айтып, Әнуарбекті бала оқытатын Омар деген молдаға апарып тапсырады.
Кемпірдің уайымы
«Өзім жанымды зорға бағып жүргенде, бұл жетімді қалай асыраймын?» деген сөз — қамқорлық пен шарасыздықтың қатар тұрған сәті.
Молданың ойы
Омар молда баланы алып қалуды ойлайды: әрі оқытып, әрі ержеткен соң еңбекке жарайды деп пайымдайды.
Әнуарбек кемпірден айырылғысы келмей жылайды. Сол кезде молданың әйелі де жаны ашып: «Тірі болсам, өз қызым Күләндадан кем қылмаймын», — деп баланы жұбатып, үйір қылады. Уақыт өте Әнуарбек молда шаңырағында орнығып, Күләндамен бірге өседі.
Әнуарбек сегіз жасында оқуға кірісіп, он беске келгенше жеті жыл білім алады. Еңбекке де ерте араласады: малға қарап, су әкеліп, от жағып, қолғанат болады. Оның мінезі мен зеректігі Омар молдаға ерекше ұнайды.
Әділдікке жол ашқан қызмет
Он беске шыққанда Әнуарбек өзін өсірген жандарға қарыздар екенін сезінеді. «Дәм-тұзын ақтау — міндет» деген ойға бекіп, Омар молдадан рұқсат сұрап, патшаға барып өз жағдайын айтып, лайықты қызмет сұрайды. Мәлік патша сөзінің өтімділігіне риза болып, оны арыз қабылдайтын бөлімге орналастырады.
Әнуарбектің әдісі
Ол арызды патшаға жеткізе бермей, даудың екі жағын да жеке шақырып, дәлелін тыңдап, екеуін де риза қылып бітіммен тарқатады.
Патша ұзақ уақыт іс түспегеніне таңданып, бір күні өзі келіп, Әнуарбектің жұмысын көреді. Әнуарбектің екі жақты ренжітпей, әділ шешім айтқанына қайран қалады. Халық та оның атын атап, әділдік іздеп келетін болады.
Бірақ патшаның бұрыннан келе жатқан жеті сұрақшы молдасы бар екен. Олар парасыз қалып, ықпалынан айырылған соң, Әнуарбекке өшіккен дұшпанға айналады.
Күләнда: махаббат пен таңдаудың салмағы
Омар молданың жалғыз қызы Күләнда — Әнуарбекпен жасты, бірге оқып, бірге өскен. Сұлулығы да, мінезі де жұртты тамсандыратын көрінеді. Екеуі бірін-бірі ұнатып, ажыраса алмайтын халге жетсе де, үлкендердің батасын тосып, сырларын ішіне сақтайды.
Дәулет пен абырой молданың үйіне төгіле бастағанда, Омар молда «Күләнданы Әнуарбекке қосып, өзіміздікі қылып алайық» деп шешеді. Әйелі де бұл ойды баяғыдан көкейінде ұстап жүргенін айтады. Сөйтіп, тойды кейінге қалдырып, екеуін оңаша үйге шығарады.
Қызғаныштың жоспары
Жеті молда кеңес құрып, патшаны Күләнданың сұлулығымен «қызықтырып», Әнуарбекті біржола құртуға болады деп есептейді. Мариям атты әйел арқылы қызды патшаға көрсетіп, отқа май құяды.
Мариям Күләнданың жүзін көріп, асығыс патшаға жеткізеді. Мәлік патша өзі келіп көргенде-ақ, Күләнданың нұрына есі кетіп ғашық болады да, сол сәтте-ақ «жауабын тез әкеліңдер» деп Омар молдаға елші жібереді.
Аманат пен ашкөздіктің қақтығысы
Елшілер келгенде, Омар молда іштей қуанып, байлық пен атақтың жетегіне еріп кетеді. Әйелі ғана «Күләнданы Әнуарбекке атастырып қойғанбыз» деп тоқтатпақ болады. Бірақ Омар молда әйелін тыңдамай, патшаға келісімін береді.
Бұл сөзді Күләнда есік сыртынан тыңдап қалады. Анасына жылап: «Мен ол зұлымға бармаймын. Әнуардан айырылсам, тірі жүре алмаймын», — дейді. Анасы да егіліп, «Әнуармен ақылдас» деп сабырға шақырады.
Патшаның бұйрығы
Қазынадан ақша алынып, базардан асыл-жыртыс жиналады. Ұсталар Күләндаға лайық алтын, гауһар әшекей соғуға кіріседі.
Әнуарбектің күйі
Жапар хатшы болған жайды түгел жеткізгенде, Әнуарбектің өңі бұзылып, қаны қашып, үнсіз қалады. Үйге қайтқанда Күләнданың бүк түсіп жатқанын көріп, қауесеттің шын екенін ұғады.
Түн бойы ұйқы көрмеген Әнуарбек Күләнданың жауабын білмек болып хат жазады. Сол күні қызметке бармай, шеткері танысының үйіне барып жатады.
Жала, қорқыныш және соңғы шешім
Әнуарбек қызметке келмеген күні жеті молданың бірі патшаға кіріп, «Әнуарбек сізге дұшпан болды, ғашық жарыңызды алып қашпақ» деп жала жабады. Патша Жапарды шақыртып сұрайды, бірақ Жапар мұндайды естімегенін айтады.
Кешке Әнуарбек Жапардың үйіне келіп, жағдайды сұрайды. Жапар «бұлар сенен Күләндіні айырмақ» деп, қолдан келер шара аз екенін жеткізеді. Әнуарбек «тірідей айырылғаннан — өліп айырылғаным артық» деп, сүйгені үшін жанын қиюға дейін баратынын айтады.
Күләнданың хаты (өңделген нұсқа)
Айналайын, Әнуар, Жасымнан бірге өстік біз, Тел қозыдай тең едік, Қасыңнан бір сәт кетпедім. Мұратқа жетем деп едім, Бақытым қайсы ашылған? Шыбын жаным кеудемде, Күнде бір мәрте қашырған. Тірідей сенен айрылман, Ендігі өмір — не керек? Не десең, соған көнемін, Үмітім сенсің, тірегім. Өз жанымнан да тәттірек Ғашығым, сәулем — өзіңсің. Зұлымның қолы қысқанда, Жол көрсетші, көзімсің. Айналайын, Әнуар, Бір көрініп, сөз айтшы. Дегенің болсын, жаным-ау, Тағдырымды өзің жазып шық.
Хатты оқыған Әнуарбек үміттеніп, Күләнданың анасын шақыртады. Анасы «Күләнда жанынан үміт үзді» деп зар еңірейді. Ақыры ол да амалсыз келісіп, қызын шығарып жіберуге бел буады.
Көп кешікпей Күләнда жүгіріп келіп, екеуі көріседі де, шеттегі таныс үйіне барып паналайды. Жолда олар ақылдасып, ұзақ қашып құтылмайтынын, ұсталғанша қорлықта өлгеннен гөрі өз тағдырын өздері шешуді ойлайтынын айтады.
Қуғын
Әнуарбек пен Күләнда кеткен түннің ертеңіне-ақ ел ішіне «Әнуарбек Күләндіні алып кетіпті» деген сөз жайылады. Мәлік патша қаһарға мініп, «қайдан болса да тауып келіңдер!» деп бұйырады. Іздестірушілер үй-үйді тінтіп, елдің астан-кестеңін шығарады.
Халықтың бір бөлігі: «Құдайым, бұлар бұзықтарға табылмай құтылса екен», — деп іштей тілек қылады. Бірақ тінту күшейіп, іздеу барған сайын ұлғая береді.
Осы жерде мәтін үзіледі
Берілген үзінді төртінші күнгі оқиғалардың басында тоқтайды: Әнуарбек ерте тұрып, Күләндамен қол ұстасып қоштасады да, қуғынның қырға қарай ауатынын ескертеді.
Түйін
Жауапкершілік
Ағалардың бір сәттік әуестігі — бір әулеттің түбіне жеткен қасіретке айналады.
Әділдік
Әнуарбектің халықты тыңдап, бітіммен шешуі — билікке де, бұқараға да қажет үлгі.
Қызғаныш
Парадан айырылған күншілдер шындықты емес, айла мен өсекті құрал етеді.