Келіп тырна қонды
Қара батырдың бала күнгі тағдыры
Қара батыр деген ерді бала күнінде түрікпен елінің жортуылшылары ұстап алып, еліне апарған соң қой бақтырған екен. Оны аш-жалаңаш ұстап, жөнді тамақ бермегендіктен, бала далада қойдың сүтін сауып ішіп, сонымен күнелтіп жүріпті.
Негізгі түйін
Қиындыққа қарамастан, бала үмітін үзбейді: елге белгі жіберудің амалын іздейді және оны құстар арқылы жеткізбек болады.
Құстарға жалбарынған бала
Бір күні бала далада қамығып жылап отырғанда, алдына бір қарға келіп қонады. Бала құс атаулыдан елге хабар жеткізуін өтініп, тұмарын аманат етеді.
Қарға
«Қарғалар-ау, қарғалар, қанды көрсе жорғалар, тұмарымды алсаңдар, біздің елге барсаңдар, сағынып жүрген әкеме тұмарды бере қалсаңдар...»
Қарға қарқ етіп ұшып кетеді.
Сауысқан
«Ай, сауысқан, сауысқан, өлескені жеп тауысқан, тұмарымды алсаңдар, елге бара қалсаңдар...»
Сауысқан шық-шық етіп ұшады.
Тырна
«Ұзын мойын тырналар, қайыры бар мырзалар, тұмарымды алсаңдар, елге бара қалсаңдар...»
Тырна тыррау-тыррау деп ұшады.
Қаз
«Әй, қаздар-ау, қаздар-ау, сізге барды наздар-ау, тұмарымды алсаңдар, елге бара қалсаңдар...»
Қаз қаңқ-қаңқ етіп ұшады.
Аққу
«Көлден ұшқан қуларым, құс төресі туларым, тұмарымды алсаңдар, елге бара қалсаңдар...»
Аққу аялдап, көлденеңдей тұрып, кейін ұшып кетеді.
Қарлығаштың мейірімі
Біраздан соң қарлығаш келіп қонады. Бала тағы да өтінеді:
Бала тілегі
«Әй, қарлығаш, тамырым-ай, жауда болдым қалар-ай, тұмарымды алсаңдар, елге бара қалсаңдар...»
Қарлығаш әрі ұшып, бері ұшып, ақыры қимай келіп, баланың қолына қонады.
Белгі қалдыру
Бала: «Әкем тұмарымды көріп таныса да, қай елде екенімді біле алмас» деп ойлайды. Содан тұмарға айқын белгі түсіру үшін қолын пышақпен шаншып, қанымен тұмардың үстіне түрікпен елінің таңбасын салады.
Кейін тұмарды қарлығаштың мойнына байлап, елінің, әке-шешесінің қонысын айтып, ұшырып жібереді.
Отыз күндік сапар
Қарлығаш баланың айтқан жолымен аспанды қуалай ұшады: асқар таулардан асады, айдын-шалқар көлдерді көктей өтеді, батпақ-лай, шөлейт жерлерді кесіп өтеді. Қауіп көрінсе, ықтасынға жасырынғандай болып, қайта қанат қағып, ұзақ жолды еңсереді.
Мақсатқа жеткен мезет
Дәл отыз күн өткенде, қарлығаш бір ауылға жетеді. «Бала айтқан ауыл осы ма?» деп әр үйдің төбесіне қонып, адамын аңдиды. Бірақ алғашында ешкім баланың сипаттағанындай көрінбейді.
Ана зары, әке мұңы
Қарлығаш шаршап, бір сәт мүлгіп отырғанда, бір кемпірдің ыңырсыған даусы естіледі. Құлағын түрсе, кемпір жоқтау айтып отыр екен:
Кемпірдің зары
«Ау, шырағым-құлыным, маңдайымдағы тұлымым, көлге біткен құрағым, жалғыз ұлым шырағым! Жау алды ма — білмедім, су алды ма — білмедім, аң алды ма — білмедім. Жөніңді біліп, шырағым, құрбаның боп өлмедім. Жиырма төрт ай болды, мен жалғызымды көрмедім...»
Шалдың күйініші
Кемпірдің сөзін тоқтатқандай болып, шал да мұңын шағады: жалғызынан айырылғанын, дүниені кезіп дерек іздегенін, сүйегі берік еді деп, енді өрт шалғандай егілгенін айтады. Үміт еткен сұңқары мен тұлпары жоғалғанын жоқтайды.
Қыздың түсі
Сонда бір жас қыз әке-шешесін жұбатып сөйлейді: егізінен айырылып, көңілінен жан кеткенін айтып, бүгін көрген түсін жорытуды өтінеді. Түсінде қолдан ұшқан сұңқары қайта қонып, үйірден кеткен тұлпары қайта келіп, бірге туған бауыры үйге оралып жүргендей болады.
Ол сөз арасында: «Хабар алып шырақтан, бір қарлығаш келген-ді...» деп те қояды.
Тұмардың табылуы және қайту
Осы сөздерден соң қарлығаш тіп-тіке шал мен кемпірдің алдына қонады. Бейшаралар жылап-сықтап, тұмарды қолдарына алады. Тұмардағы таңбадан Қара батырдың түрікпен еліне кеткенін бірден біледі.
Аяқталуы
Содан соң олар ат жаратып, адам жинап, түрікпен жұртына барады. Көп тарту-таралғы беріп, баласын алып қайтыпты дейді.
Есте қалатын ой
Бұл хикая — үміттің үзілмейтіні, белгі мен хабардың (тұмардың) адам тағдырын қайта тоғыстыра алатыны, ал мейірім кейде ең кішкентай жаратылыстан да табылатыны туралы.