Көзқамандар туралы аңыз
Эпос тереңдігі және бүгінгіге сөйлейтін сарын
Қырғыз халқының жаһанға мәлім жыры — «Манас». Онда туысқан елдің сан ғасыр бойы бастан кешкен тарихи оқиғаларының сарыны, өткен істерге берілген бағасы, дүние-жаратылыс туралы түсінігі, өшпес азаттық аңсары мен үміт-арманы мол бейнеленген.
«Манас» эпосының танытқыштық, тәрбиелік және эстетикалық мәні тарихтың өзіндей терең: қайта оқыған сайын жаңа қырлары ашылады. Мұнда халық шежіресінің нақты хронологиясы берілмесе де, көптеген мәселенің философиялық түйіні мен сан алуан құбылыстардың үлкен қорытындысы эпикалық аңыздау мен әсірелеу тәсілі арқылы көркем жинақталған. Кейде дәл осындай аңыздар өмір мен қоғам шындығының тосын құпияларын ашып, жаңғырығы дәуірімен бірге жоғалмай, өзгеріске ұшыраса да қайта-қайта көрінетінін аңғартады.
Осы тұрғыдан қарағанда, дәстүрлі ірі оқиғалардың ішінен бір ғана сарынға тоқталуға болады. Ол — көлемі шағын, бірақ астары терең, ерекше көңіл бөлуді қажет ететін «Көзқамандар» тарауы. Үстірт оқығанда «көп оқиғаның бірі» болып көрінетін бұл хикаядағы мінездер мен әрекеттер бүгінгі қырғыз бен қазақ қауымына да тікелей қатысы бардай әсер қалдырады: бұл — ел ішінен жік шығару, сыртқы жаудың қолшоқпары болу, өз жұртына жаудан бетер қатер төндіретін опасыздықтың әшкереленуі.
«Көзқамандар» тарауы: қысқаша мазмұн
Мәселенің төркінін ұғыну үшін оқиға желісін қысқаша еске түсірейік. Бір қырғын соғыста Манастың әкесі Жақыптың ағасы Үсен қалмақтардың қолына түсіп, тұтқынға кетеді. Үсен барған жерінде қалмақ әйеліне үйленіп, алты балалы болады. Балалары қалмақша сөйлеп, тұрмыс-тіршілігі мен салты түгел өзге ортада қалыптасады.
Осы жағдайды Қанғайдың билеушісі Есен хан шебер пайдаланады: «көзқамандар» атанған Үсеннің балаларын жансыз етіп жіберіп, қырғыз мемлекетін іштен ірітуге тырысады. Есен хан Манасты ашық шайқаста жеңе алмайтынын білген соң, қырғызды қырғызға қарсы қойып, арам тәсілге көшеді.
Манастың үнін өшірмей,
Тұман кетпес жерімнен,
Ойран кетпес елімнен.
Ашуымды өрт етем,
Айнымасқа серт етем...
Қандыбалақ Манасты,
Ұстап алып келгенге,
Алтын тәжді кигізем,
Алтын таққа мінгізем...
Эпос қандай елге де төнетін бәленің бір ұшы көбіне жат жұрттан шығатынын меңзейді. Бірақ жау өз қастандығын іске асыру үшін «аты қырғыз, заты қалмақ» болып кеткендерді алға салады. Мінезі мен пиғылы жаттанған көзқамандар туыстық парызды, елдің киесін, обал-сауапты елемейді; көздейтіні — байлық пен мансап. Олар қырғыздың хас жауының қолшоқпарына айналады.
Манастың көзін жоюға,
Қанына қанып тоюға,
Басын кесіп жеткізіп,
Есен ханның алдына,
Сыбаға қып қоюға,
Ант-су ішіп, у жалап,
Төрт шошқаны сойыпты, — делінеді.
Олар бір сәтте қырғыз елін сағынғандай да сыңай танытады. Ал Манас — елдің қамқоры, қолбасшысы, көсемі — алыстан келген ағайынды құрметпен қарсы алып, «еліме ел қосылды» деп қуанып, қолындағының бәрін береді.
Атсыз келген қалмаққа,
Арқар аяқ, жез тұяқ,
Ат тұлпарын мінгізді.
Тонсыз келген манғұлға,
Жағасы алтын, жеңі жез;
Оқ өтпес тонды кигізді.
Қатынсыз келген қалмаққа,
Қырмызы көйлек, қыпша бел,
Қыз сұлуын сүйгізді...
Малсыз келген қақсалға...
Әр түрлі мал берді...
Бірақ мәселе осында: ниет бұзылса, жақсылықтың өзі уға айналады
Имансыз, дүниеқоңыз көзқамандар берілгеннің бәрін місе тұтпайды. Олардың түпкі ойы — Манасты у беріп өлтіру, тағын тартып алу, мал-мүлкін бөлісу. Тегі қырғыз бола тұра, қырғызға тән қасиеттің бәрін мансұқтағысы келеді: неге қалмақша сөйлемейді, неге қонақ қалмақ салтымен күтілмейді, неге борсық, тарбаған, аю етін жемейді — деп күңкілдейді.
Көзқамандардың жат мінезін сезіп, «сақ болайық» дегендерге аңқау, мейірімді Манас сенбейді. Ақыры олар Манасты қонаққа шақырып, қымызға у қосып береді. Манас көп азап шегіп, әрең айығады. Құзғын мінезді сатқындар тұтас бір елді ойранға ұшырата жаздайды. Қастандық жүзеге аспай, өздерінің масқара болғанын сезген көзқамандар өзара ерегісіп, пышақтасып, ақыры қырылады.
Көзқаманшылдық: әр дәуірде қайталанатын құбылыс
Бір тараудың сюжеттік желісі осындай болғанымен, оның салдарлы мәні зор. Өз елінің, бауырластарының мейірімсіз дұшпанына айналып, соңында халық қарғысына ұшыраған «көзқаман тектестер» әр заманда бой көрсететін құбылыс тәрізді. Нақтылап талдасақ, көзқаманшылдықтың жаны сірі: қолайлы жағдай туса, әр кезеңде қайтадан қауіпті тажалға айналады.
Тұрақты белгі 1: тілден ажырау
Көзқамандар, ең алдымен, өз халқының тілін білмейтін, сондықтан оны жат санайтын, бала күнінен басқа түсінік пен пиғылда тәрбиеленген жандардан шығады. Ана тілін білмегендіктен, халықтың мұңын, көкейкесті арманын сезбейді; халық даналығы тудырған ән-күй, аталар сөзі, ғибрат-нақыл әсер етпейді.
Тұрақты белгі 2: тарихтан безіну
Туған елінің тарихын білмеу, білгісі де келмеу — көзқаманшылдыққа тән. Олар «жақсылықтың бәрі басқа елдерде» деп, өз жұртында үлгі аларлық ештеңе жоққа шығарады; ел намысын жыртқандарды керітартпа санап, ал күштілерге бас игендерді көреген көреді.
Тұрақты белгі 3: тәуелсіздіктің мәнін ұқпау
Бұларға тәуелсіздік ұғымының киелі мағынасы көмескі: қарны тоқ болса, мұраты орындалғандай көреді; азаттық пен теңдікті «көңіл үшін» айтыла салатын сөз деп қабылдайды. Бұл — сырттай бейтарап көрінетін, бірақ түбі қауіпті салғырттық.
Бүгінгі көрінісі
Эпостағы көзқамандар жырақта өскендер болса, бүгінгі заманда олардың ізбасарлары өз елінде жүріп-ақ жатбауыр болып қалыптасуы мүмкін. Яғни мәселе мекенде емес, сананың бағыты мен құндылық таңдауда.
Мәңгүрттік пен көзқамандық: ұқсас емес, өзегі бөлек
Мәңгүрттік пен көзқамандық — айырмасы үлкен екі түрлі құбылыс. Жау жолында тұтқын болып, қорлық-зорлық көріп, санасы жазылмастай зақымданған, қай елден шыққанын, кімнен туғанын білмейтін мәңгүрттердің хәлі аянышты. Олар алыс пен жақынды, пайда мен зиянды айыра алмайды; тіпті өз анасын дұшпан санап, оқ атуға дейін барады. Сондықтан халық мұндайларды «жадында ештеңе сақтай алмайтын» мәңгүрт деп атаған.
Көзқаман — саналы қарсылас
Ал көзқамандар ақыл-есі ауысқандар емес. Олар оқып-тоқып, университет бітірген, жоғары лауазым атқарған адамдар да болуы мүмкін. Кейбірі тарих пен философияны жатқа айтып, әділдік, адам құқығы, өркениет, достық, ынтымақ, бейбітшілік туралы сөздерді судай сапырады. Сырттай қарағанда — мінсіз шешен, бәрін білетін сарапшыдай көрінеді.
Бірақ жазылуы қиын «ауруы» бар: туған халқының дәстүрін тануға салғырттық; сөз жүзінде отаншыл болып, іс жүзінде елдің қас жауларымен тіл табысу; халықтың түпкі мүддесін сатып жіберу; тәуелсіздікті әлсіреткісі келетін күштерге сүйеніп, ұлттық намысты таптау. Мәңгүрт — есі кеткен міскін; көзқаман — елдікке саналы түрде қарсы шығатын қаскүнем.
Сырты бүтін, іші түтін: алдау, азғыру және ішкі алауыздық
Эпостағы көзқамандар мен бүгінгі сарқыншақтарын ұқсастыратын тағы бір белгі — сырттай бүтін көрініп, іштей басқа бір «патшалықтың» сойылын соғуы. Олар қастандық етпек болған адамын өтірік алдарқатып, арақ ішкізіп, ақыл-естен айыруға дейін барады. Манасты пәлеге ұрындырған да — у қосылған сусын.
Қылыштары жарқылдап,
Садақтары сартылдап,
Мас болған Манас пақырға,
Құтырынып, қабынып,
Қоршап ұстап алсақ деп,
Құрбандыққа шалсақ деп...
Басын кесіп...
Есен ханның алдына
Сүйіншілеп барсақ деп,
Алтын тәжді кисек деп...
Ең қауіптісі — сөз бен істің алшақтығы
Заман өзгерсе де, бүтін елдің ішіне әдейі алауыздық тудыратын сыртқы күштердің де, адамды адамшылдық бейнесінен айырып, аздыратын арақ-шарап кесапатының да бар екенін көреміз. Бүгінгі «көзқамандар» жұрт көзіне елдің терең мұратын шырқырап іздегендей болып көрінуі мүмкін, ал іс жүзінде басына титтей қиындық түссе, лезде жалт бұрылады.
Сөз бен істің арасы тым алшақтаған жерде жұрт әдемі ұранның өтірігі мен расын айыра алмай дағдарады. Ақырында жаппай жалғандыққа еті үйреніп, қоғамдағы апатқа селт етпейтін меңіреулікке ұрынады — эпос ескертетін ең ауыр сабақтың бірі де осы.