Бэнтри ханым
Ашылмай қалған қылмыстар туралы әңгіменің өзегі
Әңгіме ашылмай қалған қылмыстар мен жазасын алмаған қылмыскерлер төңірегінде өрбіді. Кезек-кезегімен сөз алғандардың ішінде полковник Бэнтри мен толықтау келген, жайдары мінезді әйелі; Джейн Хелиер; дәрігер Ллойд; тіпті жасы үлкен Мисс Марпл да бар еді.
Ал бір адам ғана үнсіз отырды: талай пікір тыңдауға машықтанған, Скотленд-Ярдтың бұрынғы комиссары Сэр Генри Клитеринг. Ол мұртын шиырып сипап қойып, бір нәрсеге іштей мәз болғандай езу тартып қана қояды.
Диалогтың түйіні
Бэнтри ханым шыдамы таусылып: «Егер сіз бірдеңе демесеңіз, айқай саламын. Жазасын алмаған қылмыстар көп пе, аз ба?» — деп шорт кесті.
Екі түрлі мәселе: «ашылмаған қылмыс» және «шешілмеген құпия»
Сэр Генри әңгімені нақтылап алды: ашылмай қалған қылмыстар мен шешілмей қалған құпияларды бірдей қарастыру — екі бөлек мәселені араластыру. Кейбір қылмыстар бар: олар жайлы Скотленд-Ярд мүлде естімеген, болғанын жан адам білмейтін жағдайлар.
Дәрігер Ллойд бұлардың саны көп емес шығар деп ойлады. Бірақ Мисс Марпл салмақты үнмен: ондайлардың саны «жеткілікті» деді. Өйткені ақымақтар қателігін әшкерелеп алады, ал ақылды адам ар-ұяттан аттаса, оны тоқтататын нәрсе табу қиын.
Бір ой
Қылмыс көбіне тәжірибесіздіктен кеткен ұсақ қателіктен ашылады. Сол қате болмаса, шындық бәрібір табылар ма еді?
Тағы бір ой
«Әр қылмыс ерте ме, кеш пе жазасын алады» деу тым оңай. Кейде ар жазасы — ең ауыр үкім.
Кінәдан да ауыр нәрсе: адалдыққа түскен көлеңке
Сэр Генридің ойынша, ең маңыздысы — кінәні табу ғана емес, адал адамның абыройын қорғай білу. Бұл пікірді жұрттың бәрі бірдей түсіне бермейді.
Мисс Марпл мысал келтіреді
Бірде Трент ханым сөмкесінен жарты кронын жоғалтқанда, күдік күндізгі үй қызметінде жүрген Артур есімді келіншекке түседі. Тренттер мейірімді адамдар болғандықтан, көп балалы, күйеуі ішімдікке салынып кеткен әйелді бірден жазаға тартпайды. Бірақ одан кейін оған бұрынғыдай сенбейді.
Кейін ұрлықты істеген — үйге келіп оқытатын мұғалім екені анықталады. Трент ханым ашық тұрған есіктің саңылауынан айнаға түскен бейнені байқап қалады. Таза кездейсоқтық сияқты көрінгенмен, Мисс Марпл мұны «құдіреттің күші» дер еді.
Бұл оқиғаның ең ауыр тұсы — ұрыны табу ғана емес, бейкүнә адамның өмір бойы жүк арқалап кетуі мүмкін болған күдік еді.
Сэр Генридің «дәлелсіз өлім» деп сипаттайтын ісі
Сэр Генри өмірде болған бір оқиғаны қозғады: кісі өлімі бар, қылмыс болуы ықтимал, бірақ дәлелдеу мүмкін емес. Бір қарт джентльмен баспалдақта құлап, мойны үзіліп қайтыс болады. Күнделікті өмірдегі жазатайым оқиға сияқты.
Бірақ күдік кетпейді: біреу артынан итеріп жіберді ме? Әлде баспалдаққа жіңішке жіп керіп, кейін алып тастады ма? Мұны ешкім нақты біле алмайды.
Түйін
Бұл істің ең қиын тұсы — айыптыны табу ғана емес: төрт адамның біреуі кінәлі болса, қалған үшеуі жазықсыз. Ал шындық ашылмаса, сол үшеуі күдіктен ешқашан арыла алмайды.
Құпия ұйымның көлеңкесі: шантаж бен террор
Оқиға Каморраға ұқсас, ел ішінде «Қара қол» деп тараған құпия ұйым туралы қауесетпен байланысып кетеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталған соң бұл ұйым аяқ астынан пайда болып, кең жайылған. Құрбандары көп болған, үкімет қарсы әрекет ете алмаған, себебі ұйым мүшелері құпияларын жанын сала қорғайды.
Ақыры ұйым доктор Розеннің еңбегі арқылы әшкереленіп, ыдырайды. Розен ішіне еніп, дерек жинап, тамырына балта шапқан. Бірақ өз тұлғасын білдіріп алғандықтан, уақытша Германиядан кетуге мәжбүр болады да, Англияға келеді.
Доктор Розеннің алдын ала айтқан үкімі
«Мені өлтіреді, оған титтей де күмәнім жоқ», — дейтін ол. Өлім қаупін түсіне тұра, мойымай: өмірлік еңбегін аяқтауға уақыт ұзағырақ болса екен деп тілейді.
Кингз Гнэтондағы тыныш өмір және төрт күдікті
Розен Соморсет жақтағы Кингз Гнэтон деген шағын ауылды таңдайды: теміржолдан жеті миль қашық, өркениеттен алыс, көзге түсе бермейтін жер. Коттедж сатып алып, жөндетіп, тыныш өмірге көшеді.
Үйдегілер
- Грета — жиен қызы
- Гертруд — қырық жыл қызмет еткен үй шаруасындағы неміс әйелі
- Доббз — ауылдың тұрғыны, сыртқы жұмыс пен бақ күтімі
- Чарлз Темплтон — секретары
Оқиға
Бес ай бойы ештеңе болмайды. Бір таңертең доктор Розен баспалдақпен төмен түсе бергенде құлап қалады. Өлім жарты сағаттан кейін белгілі болады.
Ешқайсысында алиби жоқ: бір де бірі екіншісінің сөзін растай алмайды. Бірақ сырттан келген бөгде адамның істеуі де күмәнді: мұндай шағын ауылда бейтаныс адам бірден көзге түсер еді.
Ең әлсіз жер: бұйрық қалай жетті?
Сэр Генридің ойынша, бес ай бойы тыныштық болғанына қарағанда, бір күні сырттан хат не бұйрық келуі керек. Ұйымның «Өлтір!» деген пәрмені жетсе, ол бірден орындалар еді — құпия ұйымның заңы сондай.
Сондықтан ол сол күні коттеджге кім келіп-кеткенін түгел тексерді: қасапшы, бакалея дүкеншісінің көмекшісі, хат тасушы. Ең маңыздысы — хаттар.
Почта тізімі
- Гретаға — екі каталог
- Гертрудқа — жергілікті жерден бір хат
- Доктор Розенге — шетелдік маркасы бар үш хат
- Темплтонға — шетелдік маркасы бар екі хат
Сэр Генри құжаттарды жинап, көзге көрінбейтін сия сияқты тәсілдерге тексертіп те қойған.
Хаттағы «Шындық» және күдіктің бағыты
Розенге келген хаттың ішінде ескерту бар, бірақ ең тосын белгі — «Шындық» сөзінің бас әріппен жазылуы. Мисс Марпл дәл осы тұсқа шүйлікті: ұсақ көрінетін деталь кейде бүкіл істің өзегіне айналады.
Полковник Бэнтри хаттың өзін үстелге тастай салған қимылына назар аударды: Розен біреудің жүзінен бір нәрсе аңғарғысы келді ме? Кімді бақыламақ болды — Гретаны ма, Темплтонды ма, әлде асүйдегі әйелді ме?
Тағы бір күмән
Темплтонға келген Германиядан хаттың жыртылып тасталуы да көңілге күдік ұялатады. Бұл жай кездейсоқтық па, әлде бір байланыс бар ма?
Темплтон: «өз адамым» болса да, күдіктен тыс қалмайды
Полковник Бэнтри Темплтонды күдіктірек көрді. Сэр Генри болса ауыр күрсініп: Темплтон кезінде «өз адамдарымның бірі» болғанын айтты. Ол — нағыз джентльмен, немісшені судай білетін, қабілетті жігіт. Розенге секретарь керек болғандықтан, оны әдейі сол ауылға орналастырған.
Бірақ Сэр Генридің өмірден түйген қағидасы қатал: «бәленше күдіктен таза» деп біржола кесіп айтуға болмайды. Қандай да бір армияның, флоттың, полицияның ішінде белгілі бір мөлшерде сатқынның болуы — мойындау ауыр болса да, шындыққа жақын нәрсе.
Мәселенің өзегі
Сэр Генри үшін мақсат — біреуді «жазалау» ғана емес. Ең маңыздысы — күдіктің салмағымен адал адамның арын таптамау. Бірақ күдікті мүлде елемей қою да мүмкін емес.
Соңғы штрих: махаббат пен қауіпті жақындық
Іс жүзіндегі ең күрделі түйін Гретаға қатысты болуы мүмкін еді. Грета — сұлу қыз, Темплтон — сымбатты жігіт. Бес ай бойы бір үйде тұрған екі жас бір-біріне бауыр басып, ақыры ғашық болып қалады.
Сол кезде әлгі сұмдық оқиға орын алады. Үш ай бұрын, Сэр Генри қайта оралғаннан кейін көп өтпей, Грета Розен өзі келіп жолығады: коттеджді сатып, нағашысының шаруаларын реттеп, Германияға қайтпақ. Қыздың айтпағы — жеке басына қатысты ауыр мәселе еді… бірақ оның әңгімесі дәл осы тұста үзіледі.
Оқиға осы жерден әрі қарай тереңдей түсетіндей әсер қалдырады: бір өлім, төрт күдікті, ал ең ауыр жүк — дәлелденбеген күдік.