Поэтикалық ренктер
Синоним мен омоним: қарама-қарсы құбылыстар
Дыбысталуы мен мағынасы тұрғысынан қарағанда, синоним мен омоним — бір-біріне қарама-қарсы лексика-семантикалық құбылыстар. Омонимдер дыбысталуы бірдей, бірақ мағынасы әр басқа бірнеше сөзді білдіреді. Ал синонимдер керісінше: мағынасы бір (немесе өте жақын), дыбысталуы әр түрлі сөздер тобын қамтиды.
Синонимдер бір ұғымды білдіретіндіктен, әдетте бір ғана сөз табына қатысты болады. Сонымен бірге синонимдік қатарлар сан жағынан омонимдік қатарларға қарағанда анағұрлым мол: омонимдік қатарға кіретін сөздер саны көбіне 4–5-тен аспаса, синонимдік қатардағы сөздер кейде қырықтан да асып кетеді.
Синонимді танудың басты шарттары
Сөздерді синоним деп танудағы негізгі шарттар төмендегідей:
- 1 Дыбысталуы әр түрлі болуы керек (тұлғалық өзгешелік болуы шарт).
- 2 Бір ғана ұғымды (ақиқат шындықты) білдіруі қажет.
- 3 Бір ғана сөз табына қатысты болуы тиіс.
Қосымша белгілер ретінде: бір сөз табынан болған синонимдер біріңғай грамматикалық тұлғада келіп, контексте бірін-бірі алмастырғанда, көбіне бір ғана сөйлем мүшесінің қызметін атқарады.
Мағыналық жақындық және ішкі жіктелім
Синонимдер мағынасы жақын болғанымен, олардың мағынасы әрдайым дәлме-дәл тепе-тең бола бермейді. Сөздердің мағыналық байланысы жақын да, алыс та, тікелей де, жанама да болуы мүмкін. Сондықтан “мағынасы жақын” деген ұғымның өзі кең.
Мысал: қуанышты күн атаулары
той — мейрам — мереке — думан — тамаша сөздері қуанышты, қызықты күндерді білдіреді. Бұларды мағыналық реңкіне қарай шартты түрде екі топқа бөлуге болады:
- Жалпы халықтық қуаныш: мейрам, мереке
- Жеке отбасы/ауыл деңгейіндегі қуаныш: думан, тамаша
Той сөзі екі топқа да ортақ: ол кең мағынада да, тар ұғымда да қолданыла береді.
Мысал: семіру мағынасы
семіру — шелдену — майлану — тойыну — жуандау — толу — қоңдану сөздері арық күйден семіз күйге ауысуды білдіреді. Мұнда да ішкі жіктелім бар:
- Адамға қатысты жиірек: жуандау, толу
- Жан-жануарға тән реңкі басым: шелдену, майлану, тойыну, қоңдану
Семіру — екі топқа да ортақ әрі бейтараптау сөз.
Мысал: бағалау реңкі
бағалы — құнды — қымбат сөздері мәндес болғанымен, тіркесімділігі мен реңкі бірдей емес. Мысалы, бағалы сыйлық, бағалы киім дегендегі реңк құнды мен қымбат сөздерінде әрдайым дәл сол қалпында қайталанбайды. Ал құнды пікір тіркесі қалыпты болғанымен, бағалы пікір деу қолданыста сирек әрі табиғи естілмейді.
Демек, синонимдер бір ұғымды білдіргенімен, олардың арасында мағыналық толық сәйкестік пен абсолют теңдік бола бермейді.
Синонимдік қатар және доминант сөз
Синоним болып жұмсалатын мәндес сөздер тобын синонимдік қатар (немесе синонимдік ұя) деп атайды. Қатарға енген сөздердің ішінен мағынаны ұйымдастыратын тірек сөз — доминант таңдалып алынады.
Доминантты таңдаудың өлшемдері
- Мағынасы ең айқын болуы
- Стильдік тұрғыдан бейтарап болуы
- Жалпы халыққа кең танымал болуы
Доминант сөзді дұрыс анықтамай, синонимдерді жүйелеу қиын. Сондықтан синоним сөздігін жасауда доминантты іріктеуге ерекше мән беріледі.
Синонимдерді саралаудың екі кезеңі
Синонимдік қатардың шегін логикалық бірлік арқылы ажыратуға болады. Әдетте әр қатардағы сөздер екі кезеңмен қарастырылады:
1-кезең: топтастыру
Алдымен сөздер жалпы мағыналық бірлігіне қарай ұқсастыру негізінде бір қатарға біріктіріледі. Бұл кезеңде жеке сөздің ұсақ реңктері ескеріле бермейді.
Мысалы: ас — тамақ — дәм — тағам — ауқат — “адамның жейтін қорегі” деген ортақ ұғымға бағынады.
2-кезең: айырым белгілерін табу
Екінші кезеңде қатар ішіндегі әр сөздің өзіне тән мағыналық, стильдік және қолданыстық ерекшеліктері сараланады. Көбіне дәл осы жұмыс қиынырақ: ұқсастықты табудан гөрі, айырманы нақтылау күрделірек.
Синонимдерді ажырататын белгілер
Синонимдер бір-бірінен негізінен үш қыр арқылы ерекшеленеді: мағыналық реңк, стильдік реңк, тіркесімділік.
Мағыналық айырмаларға назар аударатын тұстар
- Градация: мағына салмағы күшейіп/бәсеңдеп отыруы мүмкін (аяз — үскірік; атқыш — мерген; апат — қырғын; белсену — құлшыну).
- Кең-тар мағына: бір сөз екіншісіне қарағанда кеңірек болуы мүмкін (соғыс — ұрыс; ұстаз — мұғалім; жабу — кілттеу).
- Көпмағыналылық: бір сыңар көп мағыналы, екіншісі дара мағыналы болуы ықтимал (ат — ныспы).
- Деректілік/дерексіздік: маңдай — пешене; іш — құрсақ; бала — перзент; тығылу — бұқпантайлау.
- Ауыспалы мағына: көмей сөзін “пештің көмейі” деуге болады, ал көмекей көбіне адамға қатысты қолданылады.
- Сөз тудыру қабілеті: сапармен салыстырғанда жол сөзінің туынды, тіркесті мүмкіндігі әлдеқайда кең (жолай, жолаушы, жолдама, жолдас, жолбасшы, теміржол, т.б.).
Стильдік реңктердің негізгі түрлері
Құрмет реңкі
есім — ат; отағасы — қария; дәм — ас; перзент — бала; қаза — өлім.
Көтеріңкі (салтанатты) реңк
жүлде — бәйге; азамат — жігіт; мерекелеу — тойлау.
Поэтикалық реңк
асқар — биік; қол — әскер; мәртебе — атақ; қаһарман — кейіпкер; шапақ — арай.
Дөрекі, тұрпайы реңк
сықпыт — бет; шолжың — ерке; азынау — жылау (контекске қарай).
Кекесін-мысқыл реңк
қожаңдау, тұштаңдау — орынсыз қылыққа кекесін мән береді.
Менсінбеу, кемсіту реңкі
бұт артар (көлік орнына), еркек кіндік (ер азамат орнына), шүйке бас (әйел орнына).
Кейде сөзді әдейі “керісінше” айту арқылы кекесін туады: сараңды мол қол, қорқақты батыр, тапалды бойшаң деу — мысқыл/әзілге негіз болады.
Тіркесімділік: синоним әрдайым алмастыра бермейді
- ел мен халық мәндес болғанымен, “ішіне ел қонды” деп айтылады, “ішіне халық қонды” деу табиғи емес.
- аяқ пен борбай: “жер аяғы кеңіді” қалыпты, “жер борбайы кеңіді” қолданылмайды.
- биік пен бойшаң: “биік тау” бар, ал “бойшаң тау” болмайды.
- ер жету көбіне ұлға, бой жету қызға қатысты қолданылады.
Жалпы алғанда, мағыналық, стильдік, қолданыстық белгілер — өзара ажырап жатқан бөлек дүниелер емес, бір-бірімен тығыз байланыста болатын тұтас сипаттар.
Қазақ тілінің синонимдік байлығы
Қазақ тілі — синонимге өте бай тіл. Синоним кездеспейтін сөз табы жоқ, бірақ сан мөлшері әркелкі: кейбір сөз таптары (әсіресе зат есім, сын есім, етістік) синонимге байырақ, ал сан есімдерде синоним аздау.
Синонимдік молшылық тек сөз санына ғана емес, бір қатарға топтасқан сөздердің ішкі көлеміне де байланысты. Мысалы, нақтылы зат есімдерге қарағанда абстракт ұғымдағы зат есімдер синонимге бай келеді; қатыстық сын есімдерде синоним аздау; үстеулер ішінде сын-қимыл (бейне) және мезгіл үстеулері молырақ; етістіктерде синонимдер өте көп әрі оларды мағыналық ерекшеліктеріне қарай жіктеу күрделі.
Синонимдердің жасалу жолдары
1) Көп мағыналы сөздер арқылы
Мысалы: көз — жанар; көз — әйнек; көз — бұлақ — бастау — қайнар; арту — асу — озу; арту — көбею — молаю.
2) Сөз тудыру тәсілдері арқылы
- Жұрнақ арқылы: ауыздық — сулық; басшы — жетекші; жемқор — парақор; өнім — түсім; сүтті — құнарлы; қанағатсыз — тойымсыз; ажарлау — өңдеу.
- Біріктіру арқылы: ақсақал — отағасы; еңбекақы — жалақы; доғабас — айылбас.
- Қосарлау арқылы: жоқ-жітік — кедей-кепшік; олқып-толқып — аумалы-төкпелі; өліп-өшу — сүйіп-құшу; зым-зия — ұшты-күйлі.
- Тіркесу арқылы: су — иіс май; іш мерез — жылым құрт; көк ет — бауыр ет.
- Омонимдер арқылы: тартпа — суырма; тартпа — төс айыл — алдыңғы айыл; табандау — ұлтандау; табандау — сіресу; касарысу — қырсығу — қыңыраю.
3) Кірме сөздер арқылы
Араб тілінен
азамат — жігіт; тағдыр — жазмыш; отан — ел, туған жер; әскер — жасақ, қол, шеру, қосын.
Парсы тілінен
батыр — ер; диқан — егінші; шәкірт — оқушы; мейман — қонақ; сабақ — оқу.
Моңғол тілінен
аймақ — өңір, атырап, төңірек, маңай; баянды — түпкілікті, тұрақты; жасақ — әскер, қол; талқы — сарап.
Орыс тілінен
бөтелке — шыны, шөлмек; шен — атақ, дәреже, лауазым; кір (гиря) — таразы; сома — сан, есеп; рет — мәртебе.
4) Диалектизмдер арқылы
Диалектілік синонимдер әдеби тілдегі сөздермен мәндес болуына қарай екіге бөлінеді:
Тұлғасы бөлек, мағынасы үйлес
аданас — аталас, ағайындас; атайман — өте, тым, аса; атымды — құнарлы, шығымды; башалау — салалау, жіктеу; дәйік — ұятсыз, арсыз.
Тұлғасы таныс, мағынасы басқа
астана — табалдырық; жар — қабырға; жедел — ерегіс, жанжал; көк — қыстау; сым — шалбар; талап — жұмыс, іс; таға — нағашы.
5) Фразеологизмдер арқылы
Мысалы: ат ұстар — ұл, еркек бала; ауыз бастырық — пара; қара халық — бұқара; еті тірі — пысық, ширақ; қолы ашық — береген, мырза; аяқ астынан — ғайыптан, кенеттен; көзін жоғалту — құрту, жою; шыр біту — семіру, қоңдану.
6) Табу мен эвфемизмдер арқылы
Мысалы: әулие — шешек; ит-құс — қасқыр; жасыл — жай; қолды болу — ұрлану, жоғалу; күн байыды — күн батты, кешкірді.
Синонимдердің түрлері
Мағыналық синонимдер
Стильдік шектеусіз, тілдің барлық саласында еркін қолданылатын мәндес сөздер.
Мысал: абырой — бедел — қадір; азайту — алу — кеміту — шегеру; батыл — өжет — өткір.
Стильдік синонимдер
Мағынасы ұқсас болғанымен, стильдік бояуы арқылы ажыратылатын сөздер.
Мысал: ат — есім — ныспы; жылау — мөңіреу; өкпелеу — бұртию; көлік — мінгіш; бірсыпыра — бірғауым; жуас — бұйығы.
Мағыналық-стильдік синонимдер
Бір мезетте әрі мағыналық, әрі стильдік белгілері арқылы ерекшеленетін синонимдер.
Мысал: іздену — тімтіну; мақтаншақ — бөспе; тақия — төбетей — кепеш; сасу — иістену — мүңку — аңқу.
Синонимдердің тіл мәдениетіндегі қызметі
Синонимдер — тіл байлығы мен оралымдылығын танытатын құнарлы қабат. Синонимдік молшылықты еркін меңгеру арқылы ғана ойды дәл, көркем және реңктерімен толық жеткізуге болады. Сөзді “қиюластырып”, орнын тауып қолдану — тіл мәдениетінің өзегі.
Синонимдерді қолданудың негізгі тәсілдері
1) Қайталаудан қашу
Алдыңғы сөйлемде немесе іргелес мәтінде бір рет қолданылған сөзді қайталамау үшін синонимдер пайдаланылады.
Мысал: «Көл тартылар, дария сарқылар, бірақ Күнікейдің күші сарқылмас» (Ғ. Мүсірепов).
2) Ұғымды жан-жақты сипаттау
Бір ұғымды әр қырынан көрсету үшін синонимдер салыстырыла, ыңғайласа, тіпті қарсы қойыла да қолданылады.
Мысал: «Залдың орта тұсында өңкей ажарлы қыздар, әрлі әйелдер отыр» (З. Қабдолов).
3) Толық қамту үшін қатар қолдану
Кейде мағынаны кеңейтіп, әсерін күшейту мақсатымен бірнеше синоним қатарма-қатар беріледі.
Мысал: «Жылатушы көп болса, уатушысы, жұбатушысы да мол болған соң сорлы бола ма?» (М. Әуезов).
4) Қосарлау (қос сөз) арқылы
Синонимдер жекелеп те, жұптап та, топтап та, қосарланып та жұмсалады: күш-қуат, аман-сау, ар-ұят, өткен-кеткен, даусыз-талассыз.
Екі синоним қосарланып келгенде ұғым көлемі көбіне кеңейеді: үлгі-өнеге — жақсы қасиеттерді жинақтайды, азың-тозың — кемшілікті топтастырады.
5) Плеоназм (басы артық күшейтпе тіркестер)
Кейде екі мәндес сөз қатар келіп, алдыңғысы соңғысының мағынасын күшейтеді: кең байтақ ел, айдын шалқар көл, қырмызы қызыл, зәулім биік үй, қыршын жас.
6) Фразалық баламалармен әсерлеу
Жеке сөздің орнына фразалық тіркесті қолдану тыңдаушыға әсерді күшейтеді. Мысалы, “талқандады” орнына жермен жексен етті, күлін көкке ұшырды деу сөзді мәнерлі етеді.
7) Аралас қолданыс
Синонимдер жеке сөз деңгейінде ғана емес, сөз бен фраза, фраза мен фраза түрінде де араласып жұмсала береді.
Мысал: «Гүлнаш апай ақтарылмады, шешіліп сыр шашпады» (Т. Әлімқұлов).
8) Парафраза
Парафраза — жеке сөздің орнына оның мазмұнын сипаттап беру. Мысалы, Алматы орнына Қазақстанның астанасы, М. Әуезов орнына «Абай жолы» романының авторы деу сияқты.
Көркем мәтіндегі үлгі
М. Әуезов “өлді” деген қатқыл сөздің орнына дүниеден көшті, қаза тапты, демі тоқтады, үзілді, құлады, кетті сияқты жұмсарған эвфемизмдерді қолдану арқылы ойдың эмоциялық реңкін нәзіктей түсіреді. Сонымен қатар “Абай” атауын ұлы жан, ұлы кеуде, игілік өмір, алып шынар тәрізді бейнелі парафразалармен алмастырып, тұлғаның биіктігін айқындайды.
Қорытынды ой
Синонимдер — тілдің кемелдігін, бейнелілігін және дамыған сөздік қорын танытатын маңызды көрсеткіш. Ойды дәл жеткізу, мәтіннің мәнерін күшейту, стильдік реңкті нәзік беру — мұның бәрінде синонимдердің қызметі айрықша.