Қазақша рефераттар

Сартай батыр туралы жазбаша деректер

Қазақстан Республикасы • Қызылорда облысы • Қазалы ауданы

№165 С. Сейфуллин атындағы мектеп

Зерттеу тақырыбы

Сартай батырдың өшпес ерліктері

Орындаған
Балдақов Нұрдәулет, 11 «Б» сынып оқушысы
Бағыты
Қазақстан өңірінің тарихи ескерткіштері және болашағы бар саяхат маршруттары
Секция
Тарих
Жетекшісі
Жәдиева Ләззат, тарих пәнінің мұғалімі
Ғылыми жетекші
Әбенов Ербол, саяси ғылымдарының кандидаты
Өткізілген жері
Әйтеке би кенті

Аннотация

Бұл жазбада Кіші жүзден шыққан Сартай Байжанұлының ел тарихындағы орны, оның жоңғар шапқыншылығына қарсы күрестегі рөлі және би ретіндегі беделі қарастырылады. Материал ауызша деректерге, Нұрмағанбет Қосжанұлының «Сартай батыр» дастанына, сондай-ақ қазақ-орыс мұрағат құжаттарында кездесетін мәліметтерге сүйенеді.

Кіріспе

Сартай батырдың есімі халыққа кеңінен танымал. Қазақ-жоңғар соғыстары айтылған сайын елін, жерін қорғаған батырлардың ерлігі де қатар еске түседі. Тарихтың аумалы-төкпелі кезеңінде найзасын қолға алған ерлердің бірі — Кіші жүзден шыққан, Арал өңіріндегі Ақшатау маңында дүниеге келген Сартай.

Бұл зерттеу Сартай туралы деректерді жинақтап, қариялардан жеткен аңыз-әңгімелерді жүйелеуді және мұрағат құжаттарымен салыстыра отырып, тұлғаның тарихи келбетін нақтылауды мақсат етеді.

Зерттеудің мақсаты

  • Сартайдың қалмаққа қарсы соғыста «Мың бала» жасағын басқарғаны жайлы мәлімет беру.
  • Нұрмағанбет Қосжанұлы дастанындағы оқиғалардың тарихи негізін таныстыру.
  • Сартайдың батыр ғана емес, Әлім тайпасынан шыққан әділ би болғанын дәлелдеу.
  • Тәуелсіздік жолындағы күреске үлес қосқан тұлғаның ерлігін насихаттау.

Өзектілік пен жаңалық

Өзектілігі: халық жадындағы Сартай тұлғасын жаңғыртып, оның елдік мұрадағы маңызын айқындау.

Жаңалығы: Сартайдың қазақ тарихындағы орнын нақтылау және қазақ-орыс құжаттарындағы «Сартай би» туралы деректерді ғылыми айналымға енгізу.

Зерттеу кезеңдері мен әдістері

Кезеңдер

  1. Ұрпақтарымен сұхбат жүргізіп, өмірбаяндық деректерді жинау.
  2. Өмір жолы мен ерліктерін жүйелеу, салыстыру.
  3. Жиналған деректер негізінде баяндама жазып, қосымша материалдар әзірлеу.

Әдістер

  • Жинақтау
  • Топтау
  • Талдау
  • Жүйелеу

I-тарау. XVII–XVIII ғасырлардағы саяси-әлеуметтік шиеленіс және Сартай ұстанымы

а) Сартай өскен орта

Сартайдың өмір жолы сан-салалы әрі салмақты. Ел ішінде аңыз-әңгімелер кең тарағанымен, ХХ ғасырдың зобалаң жылдары (1930 жылғы көтерілістер, 1932–33 жылдардағы ашаршылық, 1937–38 жылдардағы қуғын-сүргін) көптеген қолжазбаның сақталуына мүмкіндік бермеді. Соған қарамастан, дастан мен әңгімелер ауыздан ауызға жетіп отырды.

Ақын Нұрмағанбет Қосжанұлының (1897–1937) «Сартай батыр» дастаны кезінде ел ішінде кең танылған. Кейін дастанды білетіндердің қатары сиреп, ұмыт бола бастаған кезеңде, журналист Өмірзақ Жолымбетов 1998 жылы жырды қайта жариялап, оқырманмен қауыштырды.

Дастаннан үзінді (мәні бойынша)

Нұрмағанбет Сартайды елге дабысы қалған би ретінде де сипаттайды және оның жас кезінен-ақ мың баланы соңынан ертіп, Әбілхайыр жасағына барғанын жыр етеді.

Дастандағы негізгі желі — жоңғар-ойраттарға қарсы ұрыстарда Сартай бастаған «Мың баланың» ерлік ісі. Аңыз ізімен жазылған көркем мәтінде кейіпкерді асқақтата суреттеу тәсілдері ұшырасады. Бұл — тарихи тұлғаның аңыздық кейіпкерге айналуына ықпал ететін табиғи құбылыс.

II-тарауға кіріспе: ауызша деректердің салмағы

Сартай туралы мәліметтің бір қабаты — ауызша тарих: ел ішіндегі шежіре, қариялардың әңгімесі, жыр-дастандар. Бұл қабат тұлғаның халық санасындағы бейнесін айқындайды және жазбаша дерекпен салыстырғанда маңызды қосымша түсіндірме береді.

II-тарау. Сартай батыр туралы тарихи деректер

б) Жазбаша деректер: мұрағаттағы із

Мұрағат деректерінде Сартай Байжанұлына қатысты мәліметтер 1732–1817 жылдар аралығын қамтиды. Бұл деректер оның ел ісіне араласқанын, би ретінде беделге ие болғанын аңғартады. Ауызша әңгімедегі «жас кезінен қол бастау» оқиғалары да осы кезеңдермен шамаласып жатады.

1785 жыл: Екатерина II-ге хат

1785 жылғы 21 шілдеде 50-ден астам қазақ билері Нұралы ханды тақтан түсіру туралы өтінішке қол қойғаны айтылады. Сол қол қоюшылардың алдыңғы қатарында Сартай бидің есімі аталады.

1787–1789 жылдар: басқару істері

Барон Игельстром мәлімдемелерінде және сол жылдардағы басқару құрылымдарында Әлім әулетінен Сартай би, Қаракөбек, Мұратбек секілді тұлғалардың аталғаны көрсетіледі.

1794 жыл: керуен оқиғасы

1794 жылғы 4 қаңтарда Ералы сұлтанның хатында Сартай батырдың ресейлік Хусейн татар басқарған керуенді тонағаны туралы мәлімет кездеседі. Бұл дерек Сартайдың Ресей билігіне әрдайым бет бұра бермегенін байқатады.

1817 жыл: мөр басқан жазба

1817 жылғы 16 тамызда Кіші және Орта орда билерінің мәлімдемесінде «би Сартай Байжанұлы өз мөрімді бастым» деген жолдар келтіріледі. Бұл — Сартайдың 1785 жылы қайтыс болды деген пікірге күмән тудыратын маңызды нұсқа.

Сартайдың батыр әрі би ретіндегі бейнесі

Ел аузында Сартай кейде батыр, кейде би ретінде аталады. Жыр деректері оның әділ билік айтқанын, ал мұрағат материалдары ел басқару ісіне араласқанын көрсетеді.

Сартайдың өсиеті бойынша оның Қосым-Қожа қабірі маңына жерленгені туралы мәлімет те бар. Бүгінде Қосымқожа қорымы қоршалып, қамқорлыққа алынғаны айтылады.

Әдебиеттегі еске алу

Сыр сүлейлерінің көрнекті өкілі Қарасақал Ерімбет толғауларында «би өткен Сартай…» деп жырлап, оның ел ішіндегі беделін айқындайды.

Тарихи тұлғаны тану мәселесі

Сартай жыры эпостық дәстүрмен жазылғандықтан, кей сәттерде көркем әсірелеу кездеседі. Дегенмен дәл осы көркемдік қабат тұлғаның халық жадында сақталуына қызмет еткен. Сондықтан Сартай есімін тарихи тұлға ретінде танып, құрметтеу — уақыт талабы.

Сартай батырдың жоңғар шапқыншылығына қарсы күресі: тарихи кеңістік

Сартай батыр бастаған «Мың бала» жорығы туралы әңгімелер Арал өңірі қарияларының айтуымен жеткен. Бұл бөлімде жоңғар шапқыншылығы күшейген кезеңнің жалпы көрінісі және қазақ қоғамының жауап әрекеттері сипатталады.

XVII ғасырдың соңында жоңғар-ойрат жорықтары үдеп, Жетісу мен Түркістан маңындағы аймақтарға қауіп төндірді. Сайрам соғыстары туралы деректерде қазақ даласының әр өңірінен батырлар жиналып, ел қорғанына айналғаны айтылады.

Бірлік идеясы және «Жеті жарғы»

Тәуке хан тұсында ел ішіндегі алауыздықты тыйып, сыртқы қауіпке қарсы тұру үшін билер институтының рөлі күшейді. Үш жүздің игі жақсылары қатысқан кеңестер нәтижесінде «Жеті жарғы» тәрізді елдік ережелер жүйеленгені айтылады.

Ауызша деректерде Софы Әзиз туралы ғибратты оқиғалар, бітімнің астары, сондай-ақ үш жүздің бірлігі туралы символдық түсіндірулер кездеседі. Мұндай әңгімелер тарихи оқиғаларды дәлме-дәл қайталаудан гөрі, халықтың дүниетанымы мен саяси тәжірибесін жеткізетін мәндік қабат ретінде құнды.

Түйін

Жоңғар қаупі күшейген тұста қазақ қоғамын сақтап қалған негізгі күштердің бірі — ұйымшылдық пен бірлік. Сартай тұлғасы осы идеяны батырлықпен де, билікпен де таныта алған бейне ретінде көрінеді.

Ескерту: Берілген мәтін үзіндісі «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» кезеңіне қатысты баяндауды аяқтамай үзіледі; бұл блог-пост сол үзінді сақталған көлемде редакцияланып ұсынылды.

Қорытынды ой

Сартай Байжанұлы туралы деректердің бір бөлігі аңыз бен жыр арқылы, бір бөлігі мұрағат құжаттары арқылы жеткен. Екі арна тоғысқанда, біз батырлық пен елдік билікті қатар ұстаған тұлғаның кескінін көреміз.

Нұрмағанбет Қосжанұлының дастаны ұрпақты елжандылыққа үндесе, жазбаша деректер Сартайдың қоғамдық-саяси істерге араласқанын айғақтайды. Тарихи жадыны тірілту — тек өткенді дәріптеу емес, бүгінгі тәуелсіздіктің бағасын ұғыну.

Оқырманға ұсыныс

  • Сартай туралы ауызша деректерді жергілікті шежірешілерден жинап, жазбаша деректермен салыстырып отыру.
  • Өңірлік қорымдар мен тарихи орындарды қорғауға қоғам болып атсалысу.
  • Мектеп бағдарламаларында жергілікті тарихи тұлғаларды жүйелі таныстыру.