Географиялық карталар
Құрметті мұғалім!
Бұл тапсырмалар жинағы білім беру мазмұнын жаңарту аясында мұғалімдерге әдістемелік қолдау көрсету мақсатында әзірленді. Жинақ мұғалімдердің ұжымдық жұмысының нәтижесі болып табылады.
Негізгі мүмкіндіктері
- бағалау критерийлері мен дескрипторлары бар тапсырмалар;
- қалыптастырушы бағалауды өткізуге арналған үлгі тапсырмалар;
- сабақты жоспарлау мен ұқсас тапсырмаларды құрастыруға қолдау.
Сындарлы кері байланыс
Ұсынылған тапсырмалар оқу мақсатына жету деңгейін бағалауға және білім алушыға нақты, өлшенетін әрі түсінікті кері байланыс беруге көмектеседі.
Маңызды: жинақ ұсыныстық сипатқа ие. Білім алушылардың қажеттілігі мен мүмкіндігін ескере отырып, тапсырмаларды толықтыруға, өзгертуге және бейімдеуге болады.
Қосымша ресурстар
Нұсқаулықтар, таныстырылымдар, жоспарлар, форум талқылаулары және бейненұсқаулықтар сияқты қосымша материалдарды Назарбаев Зияткерлік мектептері ДББҰ-ның ресми сайтынан таба аласыз: smk.edu.
Сізге жемісті жұмыс пен шығармашылық табыс тілейміз!
Кімдерге арналған
Жинақ негізгі мектеп мұғалімдеріне, әдіскерлерге, критериалды бағалау бойынша өңірлік және мектеп үйлестірушілеріне, сондай-ақ өзге де мүдделі тұлғаларға арналған.
Жинақты дайындау барысында қолданылған ресурстар (суреттер, мәтіндер, бейне және аудиоматериалдар және т.б.) қолжетімді ресми интернет-ресурстардан алынды. Жинақ коммерциялық емес мақсатта құрастырылған.
Мазмұны
1-тоқсан
- Географияны зерттеу тәсілдері 4
- Картография және географиялық деректер базасы 10
- Физикалық география 14
2-тоқсан
- Физикалық география 24
- Физикалық география (жалғасы) 30
- Физикалық география (жалғасы) 37
3-тоқсан
- Физикалық география 44
- Әлеуметтік география 46
- Экономикалық география 53
4-тоқсан
- Экономикалық география 55
- Елтану және саяси география негіздері 60
1-тоқсан. Бөлім 1 — Географиялық зерттеу әдістері
Бөлімше 1.1 — Зерттеулер және зерттеушілер
Тақырып: География ғылымының салалары
Оқу мақсаты
8.1.1.1 — География ғылымының салаларға бөлінуін графикалық түрде көрсетіп, түсіндіреді.
Бағалау критерийі
Білім алушы география ғылымының салаларын графикалық түрде бейнелейді.
Ойлау дағдылары
Білу және түсіну, қолдану.
Дескриптор
- география ғылымының салаларын атайды;
- әр саланың ерекшелігін сипаттайды.
Тапсырма
- Төменде берілген сызбаға география ғылымының салаларын жазыңыз.
- Әр саланың ерекшелігін түсіндіріңіз.
Маңызды зерттеулер
Тақырып: География ғылымы салаларындағы маңызды зерттеулер
Оқу мақсаты
8.1.1.2 — География ғылымы салаларындағы маңызды зерттеулерді анықтайды.
Бағалау критерийі
Білім алушы география ғылымындағы зерттеулердің маңызын сипаттайды.
Ойлау дағдылары
Қолдану.
Дескриптор
- ғалымдардың зерттеген ғылым саласын анықтайды;
- ашқан жаңалықтарына мысал келтіреді;
- жаңалықтарының қазіргі кездегі өзектілігін сипаттайды.
Тапсырма: кестені толтырыңыз
Ұсынылған үлгі
| Ғалым | Зерттеген ғылым саласы | Еңбегі, жаңалығы және қазіргі өзектілігі |
|---|---|---|
| В. В. Докучаев | ||
| А. Вегенер | ||
| П. Л. Воейков | ||
| В. П. Максаковский | ||
| В. В. Баранский |
- Ғалымдардың біреуінің еңбегін сипаттаңыз.
- Ашқан жаңалықтарына мысал келтіріңіз.
- Жаңалықтарының қазіргі кездегі өзектілігін анықтаңыз.
Географиялық зерттеу әдістерінің түрлері
Далалық, картографиялық және теориялық әдістер
Оқу мақсаты
8.1.1.3 — Далалық, картографиялық, теориялық зерттеу әдістерінің мәнін түсіндіріп, қолданады.
1-топ — Далалық әдіс
Табиғатта болатын құбылыстарды бақылау арқылы зерттеу: жыл мезгілдерінің ауысуына байланысты қоршаған орта өзгерістері, географиялық алаңдағы климаттық ауытқулар және т.б.
2-топ — Картографиялық әдіс
Географиялық және топографиялық карталарды салыстыру, шартты белгілерді талдау, картадан ақпаратты оқу және интерпретациялау.
3-топ — Теориялық әдіс
Статистикалық деректерге сүйене отырып талдау жасау: мемлекет аумағы, халық саны, қоныстану тығыздығы сияқты көрсеткіштерді салыстыру.
Дескриптор
- далалық зерттеу әдісін түсіндіреді;
- картографиялық зерттеу әдісін түсіндіреді;
- теориялық зерттеу әдісін түсіндіреді.
Географиялық деректерді өңдеу және талдау
Сандық және сапалық деректер
Оқу мақсаты
8.1.1.4 — Сандық және сапалық географиялық деректерді өңдеп, талдайды.
Бағалау критерийі
Білім алушы сандық және сапалық деректерді жіктейді.
Тапсырма
Қазақстан аумағын зерттеген саяхатшылар мен зерттеушілерді тарихи уақыт белдеулері бойынша сипаттаңыз: ежелгі ғасыр, орта ғасыр, жаңа ғасыр.
| Уақыт белдеуі | Зерттеуші | Зерттеу нысаны | Жұмысының маңызы |
|---|---|---|---|
| Ежелгі ғасыр | |||
| Орта ғасыр | |||
| Жаңа ғасыр |
Дескриптор
- ежелгі ғасыр уақыт белдеуін сипаттайды;
- орта ғасыр уақыт белдеуін сипаттайды;
- жаңа ғасыр уақыт белдеуін сипаттайды.
Географиялық модельдер
Нысандар, құбылыстар және үдерістерді модельдеу
Оқу мақсаты
8.1.1.5 — Модель жасау арқылы нысандар мен үдерістердің ерекшеліктері мен қасиеттерін түсіндіреді.
Имитациялық модель
Күрделі жүйелердегі үдерістерді бейнелейді. Есептеу қоры ретінде электронды есептеу машиналары пайдаланылады.
Графикалық модель
Нысанды көрнекі бейнелеу тәсілі: сурет, сызба, схема.
Тапсырма
- Модельдеу түрлерінің біреуін таңдап, өзіңізге таныс географиялық нысанның немесе құбылыстың моделін жасаңыз.
- Жасаған модельдің жасалу жолын түсіндіріңіз.
Ескерту: суреттер тек мысал ретінде ұсынылады.
Дескриптор
- географиялық нысан немесе құбылыстың моделін жасайды;
- модельдің жасалу жолын түсіндіреді.
Зерттеу нәтижелерін ұсыну формалары
Постер, презентация, эссе және т.б.
Оқу мақсаты
8.1.1.6 — Зерттеу нәтижелерін әртүрлі формада ұсынады.
Бағалау критерийі
Білім алушы зерттеу нәтижелерін әртүрлі формада көрсетеді.
Ойлау дағдылары
Қолдану.
Дескриптор
- жер атауының топонимикасын анықтайды;
- сол аймақ арқылы өткен саяхатшылар мен зерттеушілерді атайды;
- өз жерінің көрікті жерлерін насихаттайды.
Тапсырма 1 — Аймақтық зерттеу
- өзіңіз тұратын аймақтың ашылу тарихын зерттеңіз;
- жер атауының топонимикасын анықтаңыз;
- зерттеушілер есімімен аталатын географиялық нысандарды көрсетіңіз;
- рекреациялық маңызы бар орындарды жазыңыз;
- аймақтың республика үшін маңызын сипаттаңыз.
Тапсырма 2 — Қорғау форматы
Жасалған зерттеу жұмысын өз қалауыңыз бойынша постер, презентация, ашық журнал, эссе және басқа форматтарда қорғаңыз.
Бөлім 2 — Картография және географиялық деректер базасы
Бөлімше 2.1 — Географиялық карталар
Тақырып: Тақырыптық карталар және оларды сипаттайтын қосымша элементтер
Оқу мақсаты
8.2.1.1 — Қосымша элементтерді құрастырады: профиль, диаграмма, график, кесте.
Бағалау критерийі
Білім алушы тақырыптық карталарды сипаттайтын қосымша элементтерді қолданады.
Тапсырма
- Физикалық (геологиялық, климаттық және т.б.) немесе әлеуметтік-экономикалық карталардағы шартты белгілерді оқыңыз.
- Картаға қажетті қосымша элементтерді анықтаңыз.
- Өздеріңіз қосатын қосымша элементтерді сызыңыз.
Дескриптор
- картаны шартты белгілерге сәйкес оқиды;
- картадағы қосымша элементтерді анықтайды;
- қосымша элементтерді өздігінен қосып, сызады.
Тақырыптық карталарды оқу
Координаталар және көршілес мемлекеттер
Оқу мақсаты
8.2.1.2 — Шартты белгілер мен қосымша элементтерді қолдана отырып, тақырыптық карталарды оқиды.
Тапсырма
Тақырыптық картадан астанасының географиялық координаттары 52°31′ с.е. және 13°24′ ш.б. болатын мемлекетті табыңыз. Оның шекараларын және астанасын анықтаңыз. Осы елге көрші мемлекеттерді анықтап, кестеге енгізіңіз.
| Көршілес мемлекеттер | Атауы |
|---|---|
| Солтүстік көршілері | |
| Оңтүстік көршілері | |
| Шығыс көршілері | |
| Батыс көршілері |
Дескриптор
- координаталар бойынша елді және астанасын картадан анықтайды;
- көршілес елдерді атайды.
Кескін картада нысандарды көрсету
Географиялық номенклатура
Оқу мақсаты
8.2.1.3 — Географиялық номенклатура нысандарын кескін картадан көрсетеді.
Тапсырма
Қазақстанның физикалық және саяси-әкімшілік карталарын қолданып, кескін картада төмендегі нысандарды белгілеңіз:
- биік тауды және оның ең биік нүктесін;
- ең ыстық және ең суық жерлерді, жауын-шашын көп және аз түсетін аймақтарды;
- халық ең тығыз және ең сирек қоныстанған облыстардың шекараларын;
- ірі, орта және кіші қалаларды;
- шекаралас мемлекеттерді және олардың астаналарын.
Дескриптор
- физикалық картадағы нысандарды кескін картада белгілейді;
- климаттық картадағы нысандарды кескін картада көрсетеді;
- халықтың қоныстануы картасындағы нысандарды кескін картада көрсетеді;
- саяси-әкімшілік картадағы нысандарды кескін картада көрсетеді.
Географиялық деректер базасы және АКТ
Ақпаратты өңдеу және жинақтау (Excel)
Оқу мақсаты
8.2.2.1 — АКТ-ны қолдана отырып, географиялық деректер базасын құрастырады.
Тапсырма
Кестеде берілген ақпаратты Microsoft Excel бағдарламасында өңдеп, жинақтаңыз.
| № | Мемлекет | Астанасы | Халық саны | Ауданы (км²) | Халық тығыздығы |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Австралия | 20 090 400 | 7 686 850 | 3,00 | |
| 2 | Канада | 32 805 000 | 9 976 140 | 3,00 | |
| 3 | Судан | 40 187 500 | 2 505 810 | 16,04 | |
| 4 | ҚХР | 1 306 313 800 | 9 596 960 | 136,12 | |
| 5 | Бразилия | 186 112 800 | 8 511 965 | 21,86 | |
| 6 | Ресей | 143 420 300 | 17 075 200 | 8,00 | |
| 7 | Үндістан | 1 080 264 400 | 3 287 590 | 328,59 | |
| 8 | Қазақстан | 15 185 000 | 2 717 300 | 6,00 | |
| 9 | Аргентина | 39 537 900 | 2 766 890 | 4,29 | |
| 10 | АҚШ | 295 734 100 | 9 629 091 | 30,71 |
Нұсқаулық қадамдары
- мемлекеттердің реттілігін автотолтыру жүйесімен орналастырыңыз (мысалы, «1-тізбек»);
- сандық және мәтіндік тізбектерді анықтаңыз;
- мемлекеттердің астаналарын жазыңыз;
- халық саны бойынша мемлекеттерді өсу ретімен орналастырыңыз.
Дескриптор
- автотолтыру жүйесін қолданып, мемлекеттерді ретімен орналастырады;
- сандық және мәтіндік тізбектерді анықтайды;
- мемлекеттердің астаналарын анықтайды;
- халық саны бойынша өсу ретімен орналастырады.
Бөлім 3 — Физикалық география (Литосфера)
Жер бедерінің қалыптасуы және таралу заңдылықтары
Бөлімше 3.1 — Литосфера
Оқу мақсаты
8.3.1.1 — Жер бедерінің қалыптасу және таралу заңдылықтарын зерттейді.
Тапсырма
-
Жер бедерінің қалыптасуына әсер ететін негізгі күштерді топтастырыңыз:
жер сілкіну, адам әсері, су әсері, жел әсері, жанартау атқылауы, температура әсері, өсімдіктер әсері, жануарлар әрекеті, минералдық ресурстардың әрекеттесуі.
Сыртқы күштер
Физикалық, биологиялық, химиялық, антропогендік.
Ішкі күштер
Тектоникалық қозғалыстар, жанартаулық әрекет, жер сілкінісі.
- Өз аймағыңызда жер бедері қандай сыртқы күштің басым әсерінен өзгергенін зерттеу жүргізу арқылы анықтаңыз.
Дескриптор
- сыртқы күштерді топтастырады;
- ішкі күштерді анықтайды;
- өз аймағындағы басым сыртқы күшті анықтап, әсерін сипаттайды.
Жер бедерінің жіктелуі
Нысандарды биіктігі бойынша топтастыру
Оқу мақсаты
8.3.1.2 — Жер бедерінің түрлерін жіктейді.
Тапсырма
- Атласты пайдаланып, төмендегі нысандарды биіктіктеріне қарай топтастырыңыз: Анды, Атлас, Аппалач, Кура-Аракс, Ұлы Қытай, Кавказ, Амазонка, Алтай, Қазақтың ұсақ шоқысы, Жалпы Сырт, Орал, Маңғыстау, Кап, Саур-Тарбағатай, Тұран, Шығыс Еуропа жазығы, Шығыс Африка.
- Геологиялық картаны қолданып, таулардың жасын анықтаңыз.
Таулар
Аласа таулар, орташа таулар, биік таулар.
Жазықтар
Үстірттер, қыраттар, ойпаттар.
Дескриптор
- тауларды биіктіктеріне қарай топтастырады;
- жазықтарды биіктіктеріне қарай топтастырады;
- геологиялық картаны пайдаланып, таулардың жасын анықтайды.
Жер бедері түрлерін жоспар бойынша сипаттау
Сипаттама жоспары арқылы талдау
Оқу мақсаты
8.3.1.3 — Жер бедері түрлерін жоспар бойынша сипаттайды.
Тапсырма
Картаны пайдаланып, өз қалауыңыз бойынша төмендегі нысандардың біріне сипаттама беріңіз: Алтай тауы, Мұғалжар тауы, Тұран жазығы, Каспий маңы ойпаты, Қазақтың ұсақ шоқысы, Жетісу Алатауы.
Жоспар
- жер бедерінің түрі;
- географиялық орны;
- орташа биіктігі;
- пайда болу жолы;
- қазіргі өзгерістері.
Дескриптор
- жер бедерінің түрін атайды;
- географиялық орнын анықтайды;
- орташа биіктігін анықтайды;
- пайда болу жолын түсіндіреді;
- қазіргі өзгерістерін сипаттайды.
Ұқсас орографиялық бірліктерді салыстыру
Венн диаграммасы арқылы
Оқу мақсаты
8.3.1.4 — Материктер мен мұхиттарда орналасқан ұқсас орографиялық бірліктерді салыстырады.
Тапсырма
Картаны пайдаланып, материктер мен мұхиттарда кездесетін ұқсас орографиялық нысандардың бірін салыстырыңыз. Нәтижені Венн диаграммасы түрінде ұсыныңыз.
Таулар
Ұқсастықтары / айырмашылықтары
Жазықтар
Ұқсастықтары / айырмашылықтары
Дескриптор
- мұхиттар мен құрлықтардағы таулардың ұқсастығы мен айырмашылығын анықтайды;
- мұхиттар мен құрлықтардағы жазықтардың ұқсастығы мен айырмашылығын анықтайды.
Тау жыныстары мен минералдардың жіктелуі
Құрамы мен шығу тегі бойынша
Оқу мақсаты
8.3.1.5 — Тау жыныстары мен минералдарды түрлі белгілері бойынша жіктейді.
Тапсырма 1
Берілген тау жыныстары мен минералдарды кестеге жіктеп жазыңыз: гранит, базальт, құм, мәрмәр, алмас, пемза, саз, гипс, гнейс, кварц, қиыршық тас, кварцит, қойтас, әктас, малта тас, бор.
| Магмалық | Метаморфтық | Шөгінді |
|---|---|---|
Тапсырма 2
Минералдық ресурстарды кестеге топтастырыңыз: темір, көмір, мұнай, газ, мыс, ас тұзы, әктас, қорғасын.
| Жанғыш | Кенді | Кенсіз |
|---|---|---|
Дескриптор
- тау жыныстарын түрлеріне қарай ажыратады;
- минералдық ресурстарды топтастырады.
Тау жыныстарының қасиеттері
Зертханалық бақылау және сипаттау
Оқу мақсаты
8.3.1.7 — Тау жыныстары мен минералдардың қасиеттерін анықтайды.
Тапсырма
Коллекциядан тау жынысы немесе минералдың бір түрін таңдап, қасиеттерін анықтап, кестеге толтырыңыз.
| Атауы | Пішіні | Түсі | Қаттылығы | Мөлдірлігі | Жылу өткізгіштігі | Иісі | Балқуы |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
Дескриптор
Білім алушы таңдаған тау жынысы немесе минералдың қасиеттерін анықтайды.
Жер бедерінің адамзат тіршілігі мен шаруашылыққа әсері
Жергілікті компонентті ескере отырып бағалау
Оқу мақсаты
8.3.1.10 — Жер бедерінің адамзат тіршілігі мен шаруашылыққа тигізетін әсеріне баға береді.
Тапсырма
Қазақстанның физикалық картасын қолданып:
- халықтың қоныстануы өте тығыз орналасқан жер бедерін анықтап, себебін жазыңыз;
- ауыл шаруашылығын дамытуға қолайлы жер бедерін анықтап, себебін жазыңыз;
- шаруашылықтың дамуы мен адамның тіршілік әрекетіне жер бедерінің әсерін бағалаңыз.
Дескриптор
- халық тығыз қоныстанған жер бедерін анықтап, себебін түсіндіреді;
- ауыл шаруашылығына қолайлы жер бедерінің түрін анықтап, себебін түсіндіреді;
- жер бедерінің шаруашылық пен тіршілікке әсерін бағалайды.
2-тоқсан. Бөлімше 3.2 — Атмосфера
Климат түзуші факторлар
Талдау және бағалау тапсырмалары
Оқу мақсаты
8.3.2.1 — Климат түзуші факторларды талдайды.
Бағалау критерийі
Білім алушы климат түзуші факторларды сипаттайды.
Ойлау дағдылары
Қолдану, жоғары деңгей дағдылары.
Тапсырма
- Берілген сызбаға климат түзуші факторларды жазыңыз.
-
Климаттық картаны қолданып, Қазақстан аумағына әсер ететін климат түзуші факторларға талдау жасаңыз:
- Күн радиациясының республика аумағында таралуын түсіндіріңіз.
- Географиялық орнына байланысты климаттың өзгеруін талдаңыз.
- Жер бедеріне байланысты климаттың өзгеруін талдаңыз.
- Ауа массалары әсерінен климаттың өзгерісін бағалаңыз.
Дескриптор
Білім алушы климат түзуші факторларды дұрыс анықтап, олардың Қазақстан аумағындағы әсерін дәлелдер арқылы талдайды.