Мені жерге түсіріп ала көрмеңдер
Тебен иненің тәкаппарлығы
Ертеде бір тебен ине өмір сүріпті. Ол өзін қылдырықтай жіңішкемін деп есептеп, өзін тек шебер тігіншілер ғана пайдаланатын нағыз тігін инесі санайды екен.
«Әй, байқаңдар, мені мықтап ұстаңдар! Мені жерге түсіріп ала көрмеңдер! Еденге түссем, жаман айтпай жақсы жоқ, жоғалып қалармын: өйткені мен қылдырықтай ғанамын ғой!»
Мұны естіген саусақтар оны мықтап қысып ұстайды. Сол сәтте тебен соңынан сала құлаш жіпті ертіп шығады — жіптің екі ұшы түйілмеген еді. Оны ас пісіруші әйелдің туфлиіне қадайды: туфлидің былғарысы айырылып кеткен, енді жыртықты жамау керек.
«Неткен лас жұмыс!» — деп қапаланады тебен. «Сірә, мен бұған шыдай алмаспын. Сынып қалармын!»
Айтқаны келіп, шынында да, көзi шырт етіп сынып қалады. «Мен сендерге айтпап па едім!» — деп күйінеді ол. Ал саусақтар үшін бұл сәт — тағы бір шаруаның басы ғана: сынған басына сүргіш тамызып, оны орамалға шаншып қояды.
«Мен енді түйреуішпін!»
Тебен мұны жеңіс көргендей қабылдайды: «Міне, мен енді түйреуіш боп шықтым!» Ол өзін «өлмейтінмін» деп сендіреді: «Негізің жақсы болса, далада қалсаң да не болыпты?»
Орамалдың үстінде ол маңғазданып, жан-жағына тәкаппарлана қарайды. Көрші тұрған түйреуішке тіл қатып, оның «алтыннан емес пе» деп сұрайды, әрі мысқылдап ақыл айтады: «Басың тым кішкентай, үлкейтуге тырыс. Әйтпесе кім көрінгенге сүргіштен бас жасай беруге болмайды ғой».
Сол сөзін айтқан сәтте-ақ, тебен қатайып-сіресіп қалып, орамалдан ұшып түседі де, ас пісіруші әйел жуынды құйып жатқан ыдысқа тарс етіп түседі.
Өзін-өзі жұбату
«Мен суға жүзіп, сапарға аттандым!» — деп айғай салады ол. «Тек жоғалып қала көрмесем екен…»
Ол жоғалады. Бірақ өз-өзіне тағы да қайталайды: «Мен қылдырықтаймын. Бұл дүние үшін жаралған емеспін. Бірақ өз бағамды өзім білемін!»
Су ағардағы тәкаппар ойлар
Көшедегі су ағарда жатқан тебен тіп-тік қалпын бұзбайды. Оның үстінен не қалқып өтпейді дейсің: жаңқалар, сабан, газет қиқымдары…
Жаңқа
«Қараңдар, қалай қалқып келеді!» — деп таңырқайды тебен. «Бұл жерде мен жатқанын олардың қаперіне де кірмейді. Бұл жерде мен жатырмын!»
Сабан
«Міне, бір тал сабан тағы зымырап келеді… Шырқ үйіріліп айналғанын-ай! Мұрыныңды көкке көтермей-ақ қой, әйтпесе тасқа соғылып тас-талқаның шығар!»
Газет қиқымы
«Газет қиқымы жүзіп келеді. Онда не жазылғанын жұрт әлдеқашан ұмытты, ал далбақтаған түрін қара… Мен болсам тып-тыныш жатырмын. Өз бағамды өзім білемін.»
Бірде жанынан бірдеме жалт-жұлт ете қалады. Тебен оны гауһар шығар деп ойлайды, бірақ ол жай ғана шөлмектің сынығы екен.
Шөлмек сынығымен «асылдық» туралы әңгіме
Тебен шөлмек сынығын сөзге тартып, өзін түйреуішпін деп таныстырады да: «Сіз, сірә, гауһар боларсыз?» — дейді.
«Иә, соған ұқсаймын», — дейді сынық. Екеуі де өздерін бұл дүниеде баға жетпейтін асыл зат санайды. Сөйтіп, олар дүниенің надандығы мен тәкаппарлығы туралы ұзақ сырласады.
Тебен бұрын тұрған жерін айтып шағынады: кәрі қыздың қорабында жаттым дейді; ол қыз ас пісіруші болған. «Екі қолында бес саусағы бар, олардың өркөкіректігі түсіңе де кірмейді», — деп саусақтарды келемеждейді.
Бес саусақ туралы «портреттер»
- Ең шеткі жуан: бір-ақ жерден бүгілетін, «мені шауып тастасаң, адам әскери қызметке жарамай қалады» деп бөсетін.
- Екінші сұғанақ: тәттіге де, ащыға да тұмсығын тығып, күн мен айды да нұсқайтын, жазғанда қаламды қысып ұстайтын.
- Үшінші ұзын: көршілеріне асқақтай қарайтын.
- Төртінші алтын саусақ: белінде алтын сақинасы бар.
- Шанашақ (пер-музыкант): шөп басын сындырмағанына мақтанатын.
Тебен олардың мылжыңынан әбден мезі болғанын айтады да, ақыры қол жуғышқа секіріп кеткенін еске алады.
Сол кезде су көбейіп, жыра ернеуден аса лықсып төгіледі де, шөлмек сынығын іліп әкетеді. «Ол ілгері басты…» — деп күрсінеді тебен. «Ал мен қылдырықтаймын, орнымнан қозғалмаймын. Мұныма мақтана аламын».
Күн нұры, балалар және жұмыртқа қабығы
Тебен сан түрлі ойға батып жата береді. Бірде ол өзін күн нұрынан жаралғандай сезінеді: «Қылдырықтайдың қылдырықтайымын ғой», — деп күбірлейді. «Күннің көзі су астынан мені іздеп жүрген сияқты… Әттең, соншалық жіңішке болдым ба, тіпті күннің өзі таба алмай жүр».
Бір күні бір топ бала келіп, жыраны астан-кестең етеді: шеге, тиын сияқты «қазына» іздейді. Қолдары былғанып кеткеніне мәз. Кенет бір бала баж ете қалады — тебен оның қолына кіріп кеткен еді.
«Мынаны қараңдар, қандай нәрсе?» — дейді балалар. Ал тебен іштей қасарысады: «Мен нәрсе емеспін, бойжеткен қызбын!»
Бірақ оны ешкім естімейді. Сүргіші әлдеқашан жуылып кеткен, өзі қап-қара боп қарайған. Соған қарамастан, тебен мұны да өзіне сән көреді: «Қара киім кигенде сымбатты болатының бар ғой, мен де бұрынғыдан да жіңішкердім», — деп ойлайды.
Балалар жұмыртқа қабығын көріп, тебенді соған шаншып қояды. Тебен масаттанып: «Қараны аққа жапсырғанда құлпырып кетеді-ау!» — дейді. «Тек теңіз ауруына ұшырап қалмасам болды, мен өте нәзікпін ғой».
Әйтеуір теңіз ауруына шалдықпай шыдайды. Бірақ көп ұзамай ауыр арбаның доңғалағы жұмыртқа қабығын күтірлетіп басып өтеді.
Соңғы сынақ
«Езіп барады!» — деп ойбай салғысы келеді тебен. «Қазір құсып жіберемін… Төтеп бере алмаспын… Сынып қалармын!»
Қорытынды күй
Бірақ ауыр арба басып өтсе де, тебен төтеп берді: тас жолдың үстінде тартқан сымдай болып сіресіп жатып қалды. Мейлі, жатса — жата берсін.