Әкім Ысқақ - Бірінші шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты
Әкім Әбдіхайымұлы Ысқақ — Бірінші шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, ақын, жазушы, журналист, сазгер, сатирик. Ол — Қазақстан парламентаризмі тарихында тұңғыш рет қазақ тілінде жазылған, әрі Үкімет ұсынған нұсқаға балама ретінде дайындалған «Халықтың көші-қоны туралы» заң жобасының авторы. 1997 жылы БАҚ бағалауы бойынша «Жыл адамы» атанып, еліміздің ең үздік парламентшісі ретінде танылды.
Қысқаша дерек
Туған жылы, жері
1960 жыл, Оңтүстік Қазақстан облысы, Ордабасы ауданы, Бөржар ауылы
Білімі
Педагог (физика және еңбек), заңгер
Қызмет салалары
Парламент, білім, баспасөз, мемлекеттік қызмет
Негізгі еңбегі
«Халықтың көші-қоны туралы» заң жобасы (балама нұсқа)
Білім жолы және кәсіби қалыптасуы
1977 жылы өзі туған өңірдегі Абай атындағы қазақ орта мектебін тәмамдады. Екі мамандық иесі: Шымкент педагогикалық институтын бітіріп, физика және еңбек пәндерінің мұғалімі мамандығын алды; кейін Алматы мемлекеттік университетін тәмамдап, заңгерлік білімін толықтырды.
2008 жылы Германияның Шпайер қаласындағы Әкімшілік ғылымдар жөніндегі Неміс университетінде мемлекеттік қызметкерлерге арналған курста білімін жетілдірді.
Қызмет баспалдақтары: мектептен Мәжіліске дейін
Еңбек жолының негізгі кезеңдері
Деректер хронологиясы мәтін негізінде ықшамдалып берілді.
-
1980 жылдан — Абай атындағы орта мектепте мұғалім.
-
1990 жылғы сәуірден — Бөген аудандық партия комитеті, идеология бөлімі нұсқаушысы.
-
1990 жылғы шілдеден — «Лениншіл жас» газетінің Қызылорда, Шымкент, Жамбыл облыстары бойынша меншікті тілшісі.
-
1991 жылғы желтоқсаннан — халық депутаттары Шымкент облыстық кеңесінің баспасөз хатшысы.
-
1992 жылғы наурыздан — Ордабасы ауданы білім бөлімінің меңгерушісі.
-
1995 жылғы желтоқсанда — №60 Ордабасы сайлау округінен баламалы негізде Мәжіліс депутаты болып сайланды.
-
1999 жылдан — Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы; ҚР Парламентінде жауапты қызметтер атқарды.
Парламенттегі басты белес: «Халықтың көші-қоны туралы» заң
Мәжіліс депутаты ретінде Әкім Ысқақ белсенділігімен, ұлтжандылығымен және қазақ тілінің жанашыры ретіндегі ұстанымымен ерекшеленді. Ол Қазақстан парламентаризмінде тұңғыш рет қазақ тілінде әрі Үкімет нұсқасына балама ретінде «Халықтың көші-қоны туралы» заң жобасын әзірлеп, оны Парламент қабырғасындағы 42 отырыста қорғады.
Қол қойылған күн
11 айға созылған талқылаудан кейін, астана Ақмолаға көшкен тұста — 1997 жылдың 13 желтоқсанында — Елбасы заңға қол қойды.
Белгілі қаламгерлер Қ. Мұхамеджанов, Ә. Нұрпейісов, М. Қозыбаев пікірінше, бұл жұмыс бір жыл бойы ашық айтыс-талқыға түсіп, балама заң жобасын дүниеге әкелген ерлікке пара-пар қадам болды. Осы арқылы Ә. Ысқақ Қазақстанда жеке заң әзірлеген, қазақ тілінде заң дайындаған және Үкімет ұсынған заң жобасының күшін жойғыза алған тұңғыш депутат ретінде тарихта қалды.
Заңның нәтижесі: институттар және нақты көрсеткіштер
Инфрақұрылым
Көші-қон және демография жөніндегі агенттік, облыстарда көші-қон басқармалары құрылды.
Қоныс аудару
300 мыңға жуық отбасы көшіп келді, 1 миллионнан аса қандас атамекенге оралды.
Халықаралық бағалау
Санкт-Петербургтегі Парламентаралық Ассамблеяда жоғары бағаланып, модульдік заң ретінде ұсынылды.
Азаматтық көмектер және нақты істер
Ә. Ысқақ Қытайдан, Моңғолиядан, Өзбекстаннан оралған қандастардың азаматтық алуы, баспана, білім, жұмыс мәселелеріне қатысты жүздеген жағдайда тікелей қолдау көрсеткені айтылады.
1999 жыл: 700 қазақтың елге оралуына жәрдем
Депутаттық сауал жолдап, Премьер-Министр арқылы арнайы ұшақ бөлдірткізіп, Ауғанстан мен Пәкістандағы қауіпті аймақтарда қалған 700 қазақтың аман-есен Қазақстанға жеткізілуіне ықпал етті.
Заң шығару тәжірибесін зерделеу мақсатында Англия, АҚШ, Түркия елдерінде болды. АҚШ-тың Қазақстандағы елшісі Элизабет Джоунстың арнайы шақыруымен барып, Америкадағы қазақ жетім балаларын іздеу, тағдыр-тартысын көзбен көру бағытында жұмыс жүргізген тұңғыш депутат ретінде де аталады. Бұл тақырыпта, әсіресе Арман және Джо есімді қазақ балалары туралы әсерлі эсселер жазды.
Публицистикадағы батылдық: қоғамды селт еткізген зерттеулер
«Лениншіл жас» газетінде жарияланған өткір материалдары үшін Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты атанды (1992). Ол журналистік зерттеулерінде қоғамдық әділет, ұлттық мүдде, адам тағдыры мәселелерін батыл көтерді.
«Темір табыт»
Орыс тілін білмейтін ауыл шопаны Перне Тілемісовтің екі ұлының әскерде құпия жағдайда қаза тауып, табытпен оралуы және кенже ұлы Әділдің сотталуы туралы жазып, қоғам назарын әскери қызметтегі әділетсіздікке аудартты.
«...Мен — қазақпын. Қанымның бір түйіршігі бауырларымның жай-күйіне қабырғам қайыспаса, толғанбаса, бүйткен қазақтығым құрысын!»
Мақалаға байланысты жүздеген хат келіп, материал орыс тіліне аударылды. Теледидар үн қатып, ресми органдар әрекет етті, Жоғары Кеңес деңгейінде талқыланып, Әділдің бостандыққа шығуына ықпал жасалды.
Жастар тағдыры және әділет
«Ерте есейген қыз», «Жамалдың тағдыры не болды?» материалдары қоғамда кең пікірталас тудырып, адасқан жасөспірімнің қайтадан өмірге оралуына ықпал еткені айтылады.
«Атамекен, елім бармысың?» зерттеуінде Қарақалпақстаннан көшіп келген қандастарға немқұрайлық танытылғанын, ал басқа босқын топтарға жағдай жасалғанын салыстыра жазып, әлеуметтік әділет мәселесін көтерді.
«Асқаровтың кадры» мақаласында Асанбай Асқаровқа қатысты кезеңдегі әділетсіздік пен Нұрдәулет Сәрсеновтің негізсіз қудалануы туралы деректер келтіріліп, кейін оның ақталуына қоғамдық пікірдің ықпал етуіне жол ашқаны атап өтіледі.
Әдебиет пен өнер: ақын, сатирик, сазгер
Әкім Ысқақ — Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. Балаларға арналған алғашқы сықақ өлеңі «Котлет» 1977 жылы «Қазақстан пионері» газетінде жарияланды. 1989 жылы Самарқандта өткен Орта Азия және Қазақстан жастарының өнер және поэзия фестивалінің лауреаты атанды. 1985 жылы республикалық «Жігер» фестивалінде дипломант болды.
Эссе кітаптары және тәрбиелік бағыт
Философиялық тәлім-тәрбиеге негізделген «Жүректегі жазулар», «Адам іздеп жүрмін» эссе кітаптары жасөспірімдер мен жастар арасында кең оқылып, бірқатар оқу орындарында қосымша пән ретінде пайдаланылғаны айтылады. Бұл еңбектер жөнінде Алатау ұлттық арнасы арнайы телехабар түсірген.
Сазгерлік мұрасы
Өзіндік өрнегі бар 70-тен астам әннің авторы. Әндері теледидар мен радиода жиі орындалады.
-
«Көк тудың желбірегені»
2001 жылы тәуелсіздіктің 10 жылдығына арналған байқауда лауреат.
-
«Соңғы вальс»
2009 жылдың ең үздік әні ретінде танылғаны айтылады.
-
Танымал әндері
«Көңіл қымбат», «Құйшы жаңбыр», «Әнші қыз», «Іздеймін сені», «Бақыт жолы», «Ұмыт», «Елге сәлем», «Сағындым апа», «Жан әке», «Жан аға», «Бөржарым», «Қыз ұзату», «Қазақ тілі», «Жан ана» және т.б.
«Көңіл қымбат» (2008) және «Досыма» (2009) атты ән альбомдары, сондай-ақ шығармашылық кешіне арналған «Жүректегі жазулар» жеке DVD дискісі жарық көрді. Бірқатар әніне бейнеклип түсірілген.
Елге қызмет және құрмет
Әкім Әбдіхайымұлы Ордабасы ауданының негізсіз таратылып кету қаупі туғанда депутаттық өкілеттігін пайдаланып, ауданның және «Ордабасы» атауының сақталуына ықпал еткені айтылады. Осыған байланысты 1998 жылы 12 тамызда Ордабасы мәслихатының ХХІ сессиясы шешімімен оған «Ордабасы ауданының құрметті азаматы» атағы берілді.
Марапаттары мен атақтары
-
«Ерен еңбегі үшін», «Астанаға 10 жыл», «ҚР Парламентіне 10 жыл» медальдары
-
«Тіл жанашыры–2009» құрмет белгісі
-
ҚР Президентінің Алғысы, Парламент Сенатының Құрмет грамотасы, Мәжіліс Төрағасының Алғыс хаты
-
Моңғолияның «Шыңғысхан» медалі
-
2010: «Жүректегі жазулар», «Адам іздеп жүрмін» үшін — Ы. Алтынсарин медалі
-
2010: мақалалар сериясы және «Тұңғыш генерал» кітабы үшін — Б. Момышұлы медалі
Ол — Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері, «Білім беру ісінің үздігі». Сондай-ақ Қазақстан комсомолы ХVII съезінің делегаты, Қазақстан ЛКЖО ОК бюросының мүшесі болып сайланған. 2011 жылғы Президент сайлауында Н. Назарбаевтың сенімді өкілі болды.
Қайырымдылық және білімге қолдау
Ол өзі білім алған Абай атындағы мектепке тұрақты қамқорлық жасап, оқушыларға жыл сайын өз атындағы шәкіртақы тағайындайды. Сонымен бірге Абай атындағы мектепке және атасы Сұлтан Ысқақов атындағы мектепке заманауи екі интерактивті тақта сыйлаған. Бөржар ауылында бір сынып Ә. Ысқақ есімімен аталады.
Шығармалары
-
«Қарлығаш»
Жас ақындар жинағы, «Жалын», 1987
-
«Желтоқсан құрбандарын жоқтау»
Ұжымдық жинақ, «Жалын», 1992
-
«Бір физиктің махаббаты»
Сықақ өлеңдер, «Жібек жолы», 1993
-
«Айтшы өмір!»
Өлеңдер жинағы, 1994
-
«Үш жүздің басын қосқан Ордабасым»
Тарихи-танымдық кітап, «Жібек жолы», 1994
-
«Абзалдық әліппесі»
Күнделік-эссе, 1996
-
1997 жылы ҚР Парламенті баспаханасынан
«Көш-керуен», «Атамекен армысың», «Елім-жұртым бармысың?», «Отаным – Қазақстан!»
-
«Гүл қауызындағы тамшы»
Өлеңдер жинағы, «Нұрлы әлем», 1998
-
«Адам іздеп жүрмін»
Күнделік-эссе, «Нұрлы әлем», 1999
-
«Бақыт жолы»
Әндер жинағы, 2001
-
«Жүректегі жазулар» / «Күн ұлымын»
Күнделік-эссе / өлеңдер, «Сенім», 2002
-
«Жан жаңбыры»
Өлеңдер жинағы, «Елорда», 2003
-
«Бек»
Эссе кітабы, 2004
-
«Біздің Бапақ»
Сатиралық өлеңдер, «Ғасыр», 2005
-
2010 жылғы еңбектер
«Жүрек дәптері», «Өмір, сені сүйемін!» (2 томдық), «Тұңғыш генерал» (журналистік зерттеу), «Астанаполиграфия»
-
2011 жылы жарық көрген кітаптары
«Махаббат хаттары», «Әке аманаты», «Ақсауытты Ақтамберді»
Зерттеу еңбектері мен аудармалар
Ә. Ысқақ шығармашылығы туралы Алдаберді Мақашев «Әкім Ысқаққа хат», Лира Қоныс «Ізгілікті іздеу теориясы» атты зерттеу кітаптарын жазды. Ақын Алмас Ахметбекұлы құрастыруымен «Алғыс арқалаған азамат» библиографиялық көрсеткіш жарық көрді. Орыс тілінде «Записки сердца», «Мелодий дождя» кітаптары басылды. Шығармалары орыс, өзбек, түрікмен, қырғыз тілдеріне аударылған.