Сақ тайпалық одақтары
Ерте темір дәуіріндегі тайпалық одақтар мен көне мемлекеттік құрылымдар
Б.з.б. I мыңжылдықтың орта шенінде Орта Азия мен Қазақстан аумағында бірнеше ірі тайпалық бірлестіктер қалыптасты. Солардың ішінде сақ одақтары ерекше орын алады. Бұл кезең туралы деректер грек авторларының жазбаларында, парсы патшаларының тасқа қашалған мәтіндерінде және археологиялық олжаларда сақталған.
Негізгі тақырыптық арқау
- Сақ тайпалық одақтары және сарматтар
- Үйсін және Қаңлы тайпаларының одағы
- Ғұн тайпалары
Сақ тайпалық одақтары: деректер мен жіктелуі
Б.з.б. V ғасырдың соңына қарай грек тарихшысы Геродоттың «Тарих» еңбегінде және өзге қолжазбаларда б.з.б. I мыңжылдықтың орта тұсында сақ деп аталатын тайпалардың қуатты жауынгер бірлестіктері болғаны айтылады. Бұл бірлестіктердің құрамында массагеттер, каспийліктер, исседондар, ал кейінірек аландық және сарматтық топтар да аталады.
Парсы жазбаларындағы үш топ
Персия патшасы I Дарийдің Накши-Рустамдағы (Персеполь маңындағы) тас жазуларында сақтар үш топқа бөлінеді:
- Сақ-хаумаваргалар
- Хаома сусынын дайындайтын сақтар.
- Сақ-тиграхаудалар
- Төбесі шошақ бас киім киген сақтар.
- Сақ-парадараяндар
- «Теңіздің арғы бетіндегі» сақтар.
Бірінші топтағы сақтар Ферғана өңірінде мекендеген деп көрсетіледі. Екінші топ Сырдарияның орта ағысы мен Жетісу аймағын қоныстанған. Үшінші топқа Арал теңізі мен Сырдарияның арғы бетінде орналасқан сақтар жатқызылғаны айтылады.
Сақ жауынгерлік мәдениеті мен киім үлгісі
Геродот дерегіне сүйенсек, сақтар скиф тектес тайпаларға жатады. Олар басына тік көтеріліп тұратын, тығыз киізден тігілген шошақ бөрік киіп, шалбар киген. Қару-жарағының негізін садақ, қысқа семсер, айбалта құраған. Сақтар мергендігімен танылып, атты әскер ретінде айрықша шебер болған.
Деректерде сақ әулетінің негізін қалаушы ретінде Алып Ер Тұлға (Афрасиаб) есімі де аталады.
Дүниетаным, қолөнер және «аң стилі»
Сақтар Көк Тәңіріне табынған. Археологиялық қазбалар сақтардың темірден бұйым жасай алғанын көрсеткенімен, олар көбіне мыс пен қоланы кең қолданған. Қоладан құйылған, бетін жабайы аңдардың бейнесі өрнектеген үлкен тайқазандар олардың материалдық мәдениетінің жоғары деңгейін айғақтайды.
Сақтардың әлемге әйгілі «аң стилі» — жануарларды бейнелеуге құрылған көркем дәстүр. Бұл өнердің ықпалы Еуразия кеңістігіндегі мәдениеттердің дамуына елеулі әсер етті.
Қоғамдық құрылым және әйелдердің орны
Сақ тайпаларында ұзақ уақыт бойы матриархаттың белгілері сақталып, әйелдердің қоғамдағы мәртебесі жоғары болғаны айтылады. Мысалы, деректерде көсемдердің бірі — сұлулығы және қайратымен танылған патша ханым Заррина ел басқаруға қатысып, қалалар салдыруға және жорықтарға аттануға ықпал еткен тұлға ретінде суреттеледі.
Кир жорығы және сақтармен қақтығыс
Б.з.б. 558–529 жылдары Персия патшасы Кир Мидия патшасы Крезбен соғысқан кезеңде сақтармен одақ құрып, олардан едәуір көмек алғаны айтылады. Алайда кейін Кир сақтар мен массагеттерді өзіне бағындыруды көздейді.
Шешуші сәт
Мидия патшалығын жеңгеннен кейін Кир әскерлері сақ жеріне басып кіреді. Дерек бойынша, парсылар жеңісті тойлап жатқан кезде сақ жауынгерлері тұтқиылдан шабуыл жасап, оларды қырып салады. Осы шайқаста Кирдің өзі де қаза тапқан деп баяндалады.