Ыбырайдың отауы шаң - шұң дауыс
Ескі тойдың елесі
Бұған көп жыл болды. Ыбырай қызын ұзатпақ екен деген хабар жеткен соң, тойына бардық. Айымкүл — өзімен тең қыздардың ішіндегі көрікті, ақылды, салмақтысы. Ел ішіндегі бозбалалардың ішінде оған көңілі ауғандар аз емес еді.
Бірақ Ыбырай — қайтпас адам. «Қызымды орынды жерге беремін» деп талайының бетін қайтарып, ақырында Бурабай деген байдың әйелі қайтқан, жасы қырықтан асқан баласы Рақымға бермек болды.
Сөз бен суық лақап
Ел ішіндегі әңгіме
Соңғы кезде ел арасына бір лақап жайылды: Айымкүл бұл некеге разы емес екен, «Рақым — кәрі, жасы қырықтан асып кетті; мен сүйгеніме тиемін» деп айтып жүр екен.
Көнбейтін мінез
Бұрын-соңды күйеуге берілген қазақ қыздары ата-ананың дегенінен шығып кете алмайтын. Ал Айымкүлде өзгеше бір қайрат бардай көрінді: ол бұл жолы көнбейтін сияқты еді.
Жалтыр көлдің жағасындағы ауыл
Жалтыр көлдің басына қоралай қонған қалың ауыл. Бір-екі күннен бері Ыбырайдың тойы өтіп, елдің бозбаласы да, қатын-қалашы да сол үйдің маңайында топталып жүрді.
Той тартыспен өтті. Бүгін — мерекенің соңғы күні. Бірер сағаттан соң Айымкүл Рақым мырзаның некелі жары атанбақ. Бірақ жұрт аузында суық сөз көбейді:
- «Айымкүл бармаймын деп жылап жатыр екен…»
- «Әке-шешесі ұрысқан екен…»
- «Ағасы ұрарманға келіпті…»
Мұны естіген көпшілік жағасын ұстап, біртүрлі күйге түсті.
Отаудың ішіндегі дауыс
Ыбырайдың отауы іші — шаң-шұң. Жұрт отауды қоршап алған. Жас балалар есікті сығалап, жұртты жібермейді.
«Сендердікі адамшылық па? Сататын мен мал ма едім?..»
Жіңішке дауыс жылаудың арасынан естілді.
Кемпір-шалдар «тобалап», жағаларын ұстап жүр. Тауған ақсақал маңызданып келіп, жөн айтып бақты. Бірақ ешкім ризалық сұрамады, ешкім жүрекке жетер сөз таба алмады.
Шешім
Ақыры неке қиылды. Құда-құдағи, күйеу-жігіт жақ арбаны жегуге кірісті.
Екі келіншек Айымкүлді қолтықтап сыртқа алып шықты.
Қоштасу
Ол кісі өлтірген адамдай қансыз, сұп-сұр еді. Ешкіммен көріспеді. Арбаға мінген соң ғана артына қарады: жанары жасқа толы.
«Хош…»
Сол бір сөз ұзаққа созылған үнсіздіктей естілді.
Көп жылдан кейінгі кездесу
Одан бері талай жыл өтті. Бір күні губерниялық қаланың көшесімен келе жатсам, қызыл шырайлы бір әйел алдымнан өтті. Қайда көргенім есіме түспей, біразға дейін таңдандым. Сөйтсем — Айымкүл екен.
Басқа бейне
Ол мені таныды: бұрылып келіп амандасты. Ұқыпты, таза киінген. Іс басындағы адамдардай қолтығына пәпке қыстырып жүр.
Бірнеше жыл бұрын ата-ананың «сатуынан» құтыла алмаған әйелді дәл осындай түрде көремін деп ойламаппын. Не дерімді білмедім.
Жолы
Айымкүл бәрін өзі айтып берді: байынан қалай құтылғанын, оқуға қалай түскенін, қай жерде қызмет ететінін баяндады.
«Бостандықтың арқасында ерікті адам болдық!»
Түйін
Расында да, солай еді: кезінде қырықтан асқан адамға зорлықпен қосылған Айымкүлдің бүгін кеңсе қызметкері болып отырғаны — Бостандықтың жемісі.