Уомбл көкірегін керіп
Юкондағы үскірік
Ондай қым-қуыт ғұмырды көрген емен. Айдын мұздың үстімен сан мың итшана зымырап барады; бұрқыраған ақ тұманның арасынан иттердің өзі де көрінбейді. Сол түнгі ұлы дүрмекте үш адам үсіп өлді, он шақты кісінің суықтан өкпесі қабынды.
«Япыр-ау, суаттың түбін өзім әдейі барып көрген жоқ па едім? Қышадай сап-сары болып алтынның жатқанын анық көргендей едім ғой. Сол жердің айналасына белгі орнатып, заявка да бергенмін. Жұрт соның ылаңынан дүрлігіп кетті. Артынан — түк жоқ. Түйірі болса да бұйырмасын. Күні бүгінге дейін осының себебін түсіне алмай келемін…»
Бұл — Шортидің әңгімесі.
Сұрапыл суықтың ішіндегі адам
Қолғабын шешпеген күйі Джон Месснер бір қолымен бұрғыны ұстап, итшананы ізге салып келеді де, екінші қолымен бетін, мұрнын қайта-қайта үйкелей береді. Үсіп бара жатқанын сезсе, жан таласа ысқылайды.
Милығына түсіре киген тері тымағы маңдайын қымтап, қырауланған, алтындай қою сары сақалы иегін суыққа бермейді. Артында — ырғалаңдаған ауыр Юкон шанасы, алдында — тыным таппай тырбаңдаған бес ит.
Қимылдың өзі — күрес
Жол иініне келіп, иттер бұрылған сайын ол әбзел қайыстан аттап өтеді. Бұл арада жалтарыс көп болғандықтан, аттауы да жиіледі. Оқта-текте қайысқа аяғы ілініп сүрініп қалады: қимылы тым шабан, әбден қалжырағаны білінеді. Оның үстіне ит жеккен шана да өкшелей түседі.
Жол түзуге шыққанда, итшана бұрғысыз-ақ ізден шықпай сырғи жөнеледі. Сол кезде Месснер босаған оң қолымен бұрғының сабын тоқ-тоқ ұрып, қан жүргізбек болады. Қан жүргізудің қандай қиын екенін сол сәтте түсінесің: оң қолымен таяқты тақылдатса, сол қолымен мұрнын, бетін дамылсыз ысқылайды.
— Мына сұрапыл суықта, құдай біледі, жол жүруге болмайды екен, — деді Джон Месснер.
— Мұндай үскірікте есуас біреу болмаса, жолға ешкім шықпас. Қазір тап сексен градус болмаса да, жетпіс тоғыз градус бары анық.
Сағатын алып, олай-бұлай айналдырып қарап, қайтадан қалың жүн күртесінің ішкі қалтасына салды. Аспанға қарады, бұлыңғыр тартқан көкжиекке көз салды.
— Сағат он екі… Аспан ашық, күннің көзі көрінбейді, — деді ол күбірлеп.
Меңіреу кеңістік
Джон Месснер арнасы кең өзеннің үстімен келеді. Бұл арадан өзеннің бергі-арғы жағына көз жетпейді: өзен бұраңдай барып, қалың қар басқан бытқыл-бытқыл таулардың арасына сіңіп жоғалады. Алда өзен саласы тармақ-тармақ болып таралып, ара-арасында толып жатқан арал бар.
Әппақ қарлы аралдар тым-тырыс. Не аң, не жәндік қыбыр етпейді. Үн-түн жоқ. Меңіреу, мылқау медиенде қалбаң еткен құс та көзге ілікпейді. Тірі жанның мекенінен зәредей белгі жоқ.
Әлем ауыр ұйқыға шомғандай, ол ұйқы өлімге ұқсайды. Айдаланың еңсесін басқан зіл Месснерге де әсер етеді. Аяз тіпті мидан өтіп бара жатқандай: ол басын төмен салып, жан-жағына қарамай, тек мұрны мен бетін уқалап ілбіп келеді.
Суат
Бір кезде сақ иттер кілт тоқтады. Бастарын бұрып, жалынышты жабырқау көздерімен иесіне қарады. Тұмсығы мен кірпігіне қалың қырау тұрып, үстін ақ басқан, шаршаған иттердің репеті әбден кеткен.
Месснер шыбыртқымен оралта бір осып жібермекке ұмтылды да, тағы қойды. Әлін әрең жиып, айналасына қарады: иттер бір ойықтың жиегіне келіп тоқтаған екен. Бұл мұз үстіндегі жай ғана жарық емес — қалыңдығы үш жарым футтай мұзды біреу балтамен әдемілеп ойған нағыз мұз суат.
Суаттың сіресе қатқан қалың мұзына қарағанда, су алмағалы көп болғанға ұқсайды. Иттер үнсіз нұсқаған жақта қардың үстімен көмескі сорап жатыр: ол үлкен жолдан бөлініп, әудем жердегі аралға өрмелеп шығады екен.
— Жарайды, бишара айуандарым. Барып байқап келейін. Өзімнің де жайғасып, тыным алғым келіп тұр, — деді Месснер.
Аралдағы үйшік
Месснер арқанның бір ұшын ілмектеп иығына іліп, иттерін оңға бұрып аралға қарай беттеді. Тік өрге шананы сүйреп шығару оңай болмады, бірақ иттер шаршағанын елең қылмай, жер бауырлап, көсіле тырбанып, қуана қыңсылап, бар күшімен ұмтылды. Алдыңғылары тайғанаса не тоқтаса, арттағы иттер тілерсегін тістелейді.
Олар өрге шыға келіп, солға жалт бұрылып, бөренеден салған кішкене үйшікке қарай жүгірді. Үйшік — бос тұрған, бір бөлмелі тар лашық: ені сегіз, ұзыны он фут шамасында.
Месснер итін доғарып, шанадан жүгін түсіріп, үйшікке орныға бастады. Ең соңғы түнеген кездейсоқ жолаушы аз ғана отын қалдырған екен. Месснер кішкене темір пешін орнатып, от жақты. Пештің қуысына қақтаған бес балық тастады — бұл иттің азығы. Шәйнегі мен кастрюльге суаттан су толтырып әкеліп, пешке қойды.
Су қайнағанша, ол пешке еңкейіп төне отырды. Сақалына тиген ылғал демі бу болып қатып қалған еді, енді ептеп ери бастады. Қиыршық мұз пешке тисе, тырс етіп шыжылдап, буға айналады. Месснер сақалына қатқан сүмелекті шымши тартып, еденге тастап отырды.
Бөтендер
Осы әуремен отырып, ол сырттағы иттердің абалағанын да елемеді. Бір кезде бөтен иттердің ырылдағанын, әлдекімнің даусын естіді. Біреу есік қақты.
— Кіріңіз! — деді күмілжіп Месснер.
Есік ашылды. Аппақ қою буға малынған бір еркек, бір әйел кіре беріп, есік алдында сәл кідірді.
— Кіріңіздер, — деді Месснер қаттырақ. — Есікті жабыңыздар.
Келгендер будың арасынан әрең көрінеді. Бетін тұмшалап алған әйелдің тек қара көзін ғана шалып қалды. Еркек қой көзді, сақалын әдемілеп қырған; мұз қатқан мұрты аузын көміп, жүзін жасырып тұр.
— Бұл маңайда тағы бір бос үй жоқ па екен? — деді еркек үйдің ішін айнала шолып. — Мұнда ешкім жоқ шығар деп келіп қалып едік.
— Бұл үйшік менікі емес. Өзім де жаңа ғана тауып келдім. Жатып-жайғаса беріңіздер: орын жетеді. Пеш орнатудың керегі жоқ, — деді Месснер.
Қара көлеңкедегі таныстық
Әйел ас әзірлеуге кірісті, еркек бекон турап, пешке от жағып отыр. Шошқа майына малып, әйнекше жылтыратқан ақ қағаз жапсырылған кішкентай терезеден үйге болар-болмас бозғылт жарық түседі. Осы қара көлеңкеде Месснер әйелді анық көре алмады; шүйлігіп қарауға да құлықсыз еді. Бірақ әйел отырған қараңғы бұрышқа қайта-қайта қарай берді.
Еркек өзін дәрігер екенін айтып, бұл жақтағы тіршіліктің «анайылығы мен анықтығын» ұнататынын жеткізді. Месснер күлді:
— Бұл жақтың суығы да ұнай ма сізге?
Дәрігер шанадағы спирт термометрі жетпіс төрт градус көрсетіп тұрғанын айтты.
Сөз арасында дәрігер суықтың өкпені қалай жаншитынын, тіндерді қалай «қарып» өтетінін түсіндірді: қатты аяз тынысты тарылтады, аяз өкпеге кіріп, тіннің жиектерін күйдіреді; құрғақ жөтел жабысады, қақырық орнына өлі тін түседі; адам көктемге жетпей өкпесі қабынып өлуі мүмкін.
Майшам жанған сәт
Бір минуттан соң дәрігер: — Қарап жіберші, Тэсс, кофе қайнады-ау деймін, — деді.
Әйелдің атын естігенде Месснер елең етіп, жалт қарады да, жүзі түнере қалды. Көптен бері ұмыт болған ескі жара қайта ашылғандай. Бірақ ол лезде өзін билеп алып, сабасына түсті.
Әйел майшам тауып алып жақты. Шамның жарығы бетіне түскенде, Месснер оны танып қалды. Әйел де таныды. Тар үйшіктің ішінде екі-ақ адым аттаған әйел Месснердің қасына төніп келіп, қолындағы майшаммен бетін әдейі жарық қылып, үрейлене қарап тұрды. Месснер болса сырттай жай ғана жымиып күлді.
— Не қарап тұрсың, Тэсс? — деді серігі.
— Шаш түйреуішімді, — деді әйел де, керует үстіндегі дорбаның ішін ақтара бастады.
Әңгіме — «өсек» сияқты, бірақ жараны тырнайды
Үшеуі жәшікті стол қылып, бір-біріне тақап отырды: аядай үйдің тарлығы оларды бір үстелдің басына байлап қойғандай. Месснер сұрады:
— Сіздер қай қалада тұратын едіңіздер?
— Сан-Францискода, — деді дәрігер. — Бірақ Клондайкқа келгеніме екі жыл болды.
Месснер өзінің Калифорниядан екенін, Берклиден шыққанын айтты. Дәрігер Калифорния университетін сұрап, Месснердің 1886 жылы бітіргенін естігенде, оны профессорға ұқсатты. Месснер болса: старательге не ит жеккендердің біріне ұқсағаным артық — деп күлді.
Дәрігер өзін Хейторн деп таныстырды. Месснер әйелге бұрылып, «миссис Хейторн» деп ишара білдіргенде, әйелдің көзінде өтініштен гөрі ашу басым көрінді.
Месснер сөзді бұрып, екі-үш жыл бұрын болған «бір профессордың әйелі қашып кеткен» оқиғаны сұрап, соған қатысты әңгіме қозғады. Дәрігер ол адам Грехэм Уомбл екенін, кейін ізін білдірмей ғайып болғанын, бәлкім тайфунға ұшырап қаза тапқан шығар деген қауесет барын айтты.
Әйелдің күлкісі сырттай жайдары шыққанымен, көзінде ыза ұшқындап тұрды. Әңгіме «қауесет» сияқты көрінсе де, әр сөйлем біреудің өмірінен қалған ізді қазбалап жатқандай еді.
Есіктің ар жағында қалған сөз
Хейторн отын әкелемін деп тысқа шықты. Есік тарс жабылған соң, үйдің іші тым-тырыс болып қалды. Месснер бұрынғыша керуетте жатыр. Әйел қарсы алдында отыр.
— Не ойыңыз бар? — деді әйел жұлып алғандай.
— Сіздіңше мен не істеуім керек? Қоқан-лоқы көрсетейін бе? Қойыңыз, шаршап жатырмын, жылы орнымнан тұруға да ерінемін, — деді Месснер.
Әйел ызаланып, оның бір шара істеуі керегін талап етті. Месснер: — Жоқ, мен ештеңе істемеймін, — деді.
Әйел «бұл үйде қонуға болмайды» деп ширыққан сайын, Месснердің даусы сабырлы қала берді: бұл үйшікті бұрын тапқан өзі екенін, ал екеуі қонақ екенін еске салды. Әйел «онда біз кетеміз» дегенде, Месснер оның жөтелін айтып, жолға шығудың қауіпті екенін тоқтатты.
Сосын, дәл пышақтың жүзіндей суық сабырмен: дәрігерге өзінің кім екенін айтуды ұсынды — сонда бір үйшік ішінде «қысылып-қымтырылмай» түнеуге жағдай туады деп.
Әйел күтпеген жерден: — Сіз менің соңымнан қалмай сонша жерден неге келдіңіз? — деді.
— Өзіңізді іздеп жүр екен деп ойламаңыз, Тереза. Бұл — кездейсоқтық, — деді Месснер. — Университеттен кеткен соң, маған да бір жаққа кету керек болды. Адалын айтсам, Клондайкқа келгенде сіздерді дәл осы өңірден кездестіремін деп ойлаған жоқпын.
Дәл сол сәтте есіктің ілгегі сықыр етіп, Хейторн қайта кірді. Тереза түк болмағандай ыдыстарын жинай бастады.
Хейторн тағы да сыртқа шыққанда, Месснер: — Неге таныстырмадыңыз? — деп сұрады.
— Қазір айтам, — деді әйел. — Қорқақ екен деп ойламаңыз.
Әйел еркелеп, кешірім сұрауға да бар екенін айтты. Бірақ Месснер кешірімнің өзіне «реті жоқ» екенін, әуелі қатты жапа шексе де, кейін өміріне көктемнің қоңыр самалындай жылы леп келгенін, ол лептің өзі зор жаңалық болғанын салқын ғана баяндады.
— Мен өзіңізге қайтып оралсам…