Оқу мен тәрбие егіз
Бала — отбасының бақыты, қоғамның үміті
Бала — адамның бауыр еті. Халық түсінігінде ата-ананың да, тұтас елдің де бақыты саналы ұрпақпен өлшенеді. Қазақ халқында баланың дүниеге келуі мен өсуіне байланысты тәлім-тәрбие берудің жүйелі мектебі қалыптасқан: әрбір ұсақ көрінетін қадамның өзі ұлт болашағына әсер етеді деп қараған.
Негізгі ой
Тәрбие баланың өмірге келуімен емес, оған дейінгі жауапкершілікпен басталады: ананың ойы, сөзі, ісі — болашақ мінездің алғашқы іргетасы.
Халықтық түсінік бойынша, құрсағындағы баласы бар ана немен шұғылданса, бала соған бейім келеді. Сондықтан бойына бала біткен келіншек өз мінезін түзеп, жақсы ойлап, жақсы әрекет жасауға тырысқан.
Тәрбиенің уақыты: «9 ай, 49 күн»
Бір хикаяда нәрестелі болған екі жас көнекөз қариядан бала тәрбиесіне қатысты ақыл сұрайды. Қария: «Балаларың өмірге келгелі қанша күн болды?» — дейді. Олар баласын қырқынан шығарып келгенін айтады. Сонда қария басын шайқап: «Тәрбие беруге 9 ай, 49 күнге кешігіп қалған екенсіңдер», — деген екен.
Мағынасы
Тәрбие — кейін қолға алынатын шаруа емес; ол бала дүниеге келмей тұрып басталатын өмір салты мен жауапкершілік.
Қазақтың балаға қатысты дәстүрлері
Балаға байланысты қазақ халқында көптеген дәстүрлер бар: құрсақ шашу, жарысқазан, шілдехана, қырқынан шығару, құйрық-ботқа, тұсау кесу, сүндеттеу, атқа мінгізу және т.б. Бұл дәстүрлер — тек рәсім емес, ұрпаққа жауапкершілікті бірге көтерудің қоғамдық тетігі.
-
Құрсақ шашу
Қуаныш бөлісу, ананың жағдайына қамқорлық.
-
Шілдехана
Нәрестені қарсы алу, ортақ тілек.
-
Қырқынан шығару
Нәресте күтіміндегі кезеңдік межені атап өту.
-
Тұсау кесу
Жақсы жол, нық қадамға ниет.
Жас кезеңіне сай қағида
Халықтық ортада мына қағида бар: «Баланы жеті жасқа дейін патшаңдай күт, он төрт жасқа дейін құлша жұмса, он бестен асқан соң досыңдай сырлас».
0–7 жас
Еркін өсіп, ойын ашық айтатын алғырлық қалыптасады. Бұл кезеңде сенім мен қауіпсіздік маңызды.
7–14 жас
Еңбекке баулу, іске араластыру — іскерлік пен еңбекқорлықты өсіреді. Тәртіп пен дағды осы жерде бекінеді.
15+ жас
Досындай сырласу — үлкен өмірге бағыт беріп, ішкі күмәні мен сұрағына жауап табуына көмектеседі.
Отбасы үлгісі — сананың бастауы
Саналық пен даналық адам бойына көбіне отбасының тәлімі, ата-ананың көрсеткен үлгісі арқылы дариды. Бала тәрбиелі, үлгілі болса — ата-ананың абыройы асқақ. Сондықтан қазақы ортада: «Балаң жақсы болса — мақтанып жүресің, балаң жаман болса — жасқанып жүресің» деген сөз орныққан.
«Адам ұрпағымен мың жасайды» деуі де тегін емес: бала — отбасының негізгі діңгегі, дәнекері. Нағыз бақытты адамға тәрбиелі ұрпақ сыйлай алады.
Қазіргі қиындықтар және оның себептері
Қазіргі кезеңде оқуға, еңбекке, қоғамдық өмірге ықыласы төмен балалар саны артып келеді. Олар дөрекілікке, әдепсіздікке, жағымсыз әдеттерге еліктеуге бейім болуы мүмкін. Мұның бірнеше себебі бар.
1) Жауапкершіліктің әлсіреуі
Отбасы тәрбиесінде ата-аналық жауапкершілік сезімінің төмендеуі.
2) Отбасылық күйзеліс
Маскүнемдік, ұрыс-керіс, ажырасу — баланың тұрақтылығын бұзады.
3) Ішкі әлемді елемеу
Әсіресе ұл балаға жеткіліксіз көңіл бөлініп, оның ойы, тілегі, қайғысы толық тыңдалмай қалады.
Ата-ананың мінезі — тәрбиенің өзегі
Бала тәрбиесінде ата-ананың мінез-құлқы шешуші рөл атқарады. Баланы тәрбиелеуге кіріспей тұрып, алдымен өзіңіздің мінез-құлқыңызды бағамдау маңызды: бала ең алдымен айтқанды емес, көргенді қайталайды.
А. Макаренконың ойы
Ата-ананың өзіне талап қоюы, әрбір қадамын бақылап отыруы — тәрбиенің бірінші әрі ең басты әдісі.
Тіл, әлди, ертегі: рухани қауіпсіздік
Батыр Бауыржан Момышұлы бала тәрбиесі туралы: «Мен үш нәрседен қорқамын» деп, бесік жырын айта алмаған анадан, немересіне ертегі айтып бере алмаған әжеден, және екі қазақтың бір-бірімен орысша сөйлесіп тұрғанынан қауіптенетінін айтқан.
Мұндағы түйін — балаға мейірім, тіл мен дәстүр арқылы берілетін рухани тірек үзілмеуі керек.
Мектеп пен отбасы: бір бағыт, бір талап
Бала тәрбиесіне ең алдымен отбасы жауапты. Себебі мектепке әртүрлі тәрбие көрген балалар келеді. Жауапкершілігі қалыптасқан, тәртіпке үйренген оқушы ұстаз тапсырмасын уақытында орындап, үй жұмысын тиянақты жасап жүреді.
Ата-анаға қарапайым әдет
- Бала мектептен келгенде: қандай баға алғанын ғана емес, нені түсінгенін, нені қиын көргенін сұрау.
- Баға үшін кінәламау, керісінше олқылықты түзетуге көмектесу.
- Үй тапсырмасын орындауда жүйелілікке үйрету: «бір рет көмектесу» емес, «әдет қалыптастыру».
Оқу мен тәрбие — егіз. Мұғалім оқығысы келмейтін баланы да оқыта білуге тиіс, бірақ бұл міндет ата-ананың қатысуын алмастырмайды. Егер бала сабақтан сабаққа дайындалмай келуді әдетке айналдырса, уақыт өте тәртіп бұзуға, сыныптастарын бөлуге, жауапкершіліктен қашуға бейімделеді.
Үйлесім принципі
Оқушыға қойылатын талап бір ауыздан болуы керек: ата-ананың талабы мұғалім талабымен үндессе, тәрбиеде қайшылық азайып, нәтиже жақсарады.
Баға — үкім емес: баланың намысын жараламау
Баланың жігерін жасытатын ең қауіпті нәрсенің бірі — үкім секілді кесімді баға беру. Мысалы, «сен дұрыс сөйлей алмайсың» сияқты сөздер баланың талабын қайтарып, өзін төмен сезінуіне әкеледі. Әсіресе бастауыш кезеңде баланы көтермелей отырып жетелеудің мәні зор.
1) Қатал таңба тағу
Баланың іс-әрекетін сынауға болады, бірақ тұлғасын кемсітуге болмайды. Намысқа тиетін сөз жан дүниені жаралайды.
2) Төмендетіп бағалау
Дұрыс бағаланбаған еңбек баланың талпынысын тұншықтырып, өзіне сенімін азайтады.
3) Басқамен салыстыру
Әділетсіз салыстыру қызғаныш пен өзімшілдікті күшейтіп, ішкі қарсылық тудырады.
Бала түсініскен ортада тәрбиеленсе, оның төзімді әрі жігерлі психикасы қалыптасады. Ол өз қадамын бағалап, жауапкершілігін арттырады; кез келген жағдайға бейімделіп, білімін игілікке жаратып, шығармашыл, өзіне сенімді тұлға бола алады.
ХХІ ғасыр баласы: жаңа көзқарас қажет
ХХІ ғасыр баласының психологиясы өзгеше. Олар қоғамның үлкен өзгерістер кезеңінде өсіп келеді. Сондықтан тәрбиеде күш көрсетуге емес, түсінуге, келісуге, дәлелді әңгімеге сүйенген дұрыс.
Нақты ұстанымдар
- 1 Баланы міндетті түрде тәрбиелеу керек; ол үшін үлкендер жастар психологиясын түсінуге ұмтылуы тиіс.
- 2 Үлкендер өз тәсілін баланың ерекшелігіне сай жаңартпаса, тәрбиелеу күрделене береді.
- 3 Ешқандай күш көрсетуге болмайды: ол баланың болашағын сындырумен тең.
- 4 Қатаңдық пен қатыгездік арқылы «жөндеймін» деу — тәрбиенің табиғатын түсінбеу.
- 5 Мейірім, сүйіспеншілік, төзімділік қана тұрақты нәтиже береді.
- 6 Баланың саналы түсінігіне сенім білдіріп, қарым-қатынасты дәлелді әрі мазмұнды ету керек; жетістік әділетті бағалансын, бірақ шамадан тыс мадаққа да жол берілмесін.
Артық мақтау да пайдалы емес: ол шынайы еңбек өлшемін бұрмалайды, баланы сыртқы мақұлдауға тәуелді етеді.
Ортақ жауапкершілік: кінә іздеу емес, жол табу
«Баланы кім босаңсуға жібереді және оны қайтаратын кім?» деген сауалнамада орта буын оқушылары көбіне өздерін кінәлаған, ал жоғары буын оқушылары өздерін де, ата-анасын да, ұстазын да қатар атаған. Олардың пікірінше, бастауышта «ойын баласы» екенін ескеру аз болған, күнделікті үй тапсырмасын орындауға жүйелі жәрдем жетіспеген, соның салдарынан жауапкершілік дағдысы әлсіреген.
Түйін
Ұстаз ата-ананы, ата-ана ұстазды кінәлаумен шектелсе, бала ұтылады. Әр оқушының жүрегіне жол табу — мектептің де, отбасының да ортақ міндеті.
Болашаққа бағдар: сана, білім, тәрбие
Әл-Фарабидің «Жас жеткіншектеріңізді көрсетіңіз, мен сіздердің болашақтарыңызды айтып беремін» деген сөзі тәрбиенің қоғам тағдырын айқындайтынын меңзейді. Адамның құдіреті санасында: саналы өмір сүріп, әр ісін ақылға салып істеген адам мақсатына, байлыққа да, бақытқа да жете алады.
Егемен елдің көсегесін көгертетін, қазақ ғылымын дамытып, әлемдік деңгейде бәсекеге қабілетті болатын терең білімді ұл-қыз тәрбиелеу — ең өзекті міндеттердің бірі. Бұл жолда ұлттық салт-дәстүр мен халық педагогикасына сүйенген отбасы мен мектептің бірлескен еңбегі шешуші мәнге ие.