Адамның құқықтық мәдениеті - күрделі психолгиялық құбылыс
Құқық дегеніміз не?
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері құқықтық жүйені жаңғырту бағытында елеулі жұмыстар атқарылды. Қазақстан — зайырлы, демократиялық, құқықтық және әлеуметтік мемлекет құру жолындағы ел. Осы мақсатқа жетудің қуатты құралы — құқық: ол қоғамның жан-жақты дамуын заңдық тұрғыда қамтамасыз ететін тетік.
Субъективтік құқық
Ресми түрде танылған тұлғаның заңға сүйеніп әрекет ету мүмкіндігі: білім алу, еңбек ету, өз мүддесін қорғау.
Объективтік құқық
Мемлекет бекіткен және қамтамасыз ететін мінез-құлық ережелерінің жүйесі: заңдар, кодекстер, нормативтік актілер.
Құқықтың ғылыми анықтамасы
Құқық — жалпыға міндетті, формальді түрде анықталған, қоғам мүддесін білдіретін, мемлекет бекітіп және қамтамасыз ететін, қоғамдық қатынастарды реттеуге бағытталған құқықтық нормалардың жүйесі.
Құқықтың негізгі белгілері
- Жалпылық: қоғам мүшелерінің бәріне ортақ.
- Міндеттілік: орындау талабы бар.
- Нормативтілік: ережелер мен нормаларға сүйенеді.
- Жауапкершілік: бұзған жағдайда мемлекет ықпалы қолданылады.
- Формальді анықтылық: атауы, нысаны және рәсімі бекітілген.
- Жүйелілік: салалардан, институттардан және нормалардан тұрады.
Құқықтық тәрбие неден басталады?
Қоғамдағы демократиялық қарым-қатынастың сапасы құқықтық тәрбиеге тікелей байланысты. Құқықтық мемлекет құру үшін азаматтық қоғам қажет, ал азаматтық қоғамның тірегі — азаматтардың құқықтық санасы мен мәдениетінің жоғары деңгейі.
Платон
Өркениетті мемлекет ақыл-ойдың үйлесуі арқылы дамиды.
Аристотель
Азаматтық қоғам құру — құқықтық мемлекеттің негізгі нысаны.
Цицерон
Мемлекет — еркін адамдардың келісімі мен құқықтық қатынастардың жиынтығы.
Қазіргі ғылыми көзқарастар
Ресей ғалымы И.Ф. Рябко құқықтық тәрбиені тұлғаның сана-сезімі мен мінез-құлқына жүйелі, мақсатты әсер ету деп түсіндіреді.
Қазақстандық зерттеушілер Ғ.С. Сапарғалиев пен А.С. Ибраева құқықтық сананы қоғамдық сананың жеке саласы ретінде қарастырып, оны заңдарға, оларды қолдануға, құқықтар мен бостандықтарға қатысты көзқарастар, пікірлер мен бағалардың жүйесі деп сипаттайды.
Конституциялық негіз және құқықтың қоғамдағы қызметі
Қазақстан Республикасы Конституциясының 1-бабында Қазақстанның өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтыратыны бекітілген. Құқық өркениет пен мәдениеттің маңызды құбылысы ретінде мемлекеттің жағымсыз іс-әрекеттеріне заңды тосқауыл қойып, адамның табиғи еркіндігі мен бостандығын қорғаушы әрі кепіл рөлін атқарады.
Құқық нені талап етеді?
Құқық адамдардың іс-әрекеті мен мінез-құлқының қоғамдық мүддеге, белгіленген тәртіпке және қабылданған заңдарға сай болуын талап етеді: қоғамға пайдалы қатынастардың дамуына жол ашады, қорғайды; қоғамға зиянды қатынастарды шектеп, тыйым салады.
Неліктен құқықтық тәрбие мектептен басталуы керек?
Қоғамның дамуы әр адамның өз құқықтары мен бостандықтарын іске асыра алу мүмкіндігімен өлшенеді. Бұл мүмкіндік көп жағдайда мектеп қабырғасынан бастап қалыптасатын құқықтық тәрбиеге байланысты.
Қазіргі тәуекелдер
- Нашақорлық, зорлық-зомбылық, ұрлық, бұзақылық.
- Өз құқығын қорғау тәсілдерін білмеу.
- Адам құқықтарын қорғау тетіктерін түсінбеу.
Педагогикалық ұстаным
Дұрыс ұйымдастырылған тәрбие мен отбасының қолайлы жағдайы тұлғаны қалыптастыруға шешуші ықпал етеді. Отбасы мен мектептің бірлескен, жүйелі жұмысы — алдын алудың ең тиімді жолы.
Жасөспірім кезеңі: азаматтық қалыптасудың шешуші уақыты
Мектептегі жылдар — тұлғаның азаматтық қалыптасуының шешуші кезеңі. Осы уақытта дүниетаным, сенім, тәртіп, өзіне және өзгеге талап қою, адалдық, қайырымдылық, ұстамдылық, жігер мен батылдық қалыптасады.
Құқықтық мәдениет: тек заңды білу емес
Заңдарды білмеу — құқықтық мәдениеттің елеулі кемшілігі. Дегенмен заңды білу мен құқықтық мәдениет бір ұғым емес: заң адам оны білсе де, білмесе де әрекет етеді, ал құқықтық мәдениет тұлғадан құқықтық білімді, дағдыны және жауапты мінез-құлықты талап етеді. Заңды білмеу жауапкершіліктен босатпайды.
Өмірлік жағдай: әрекет ниеті дұрыс, рәсім бұзылса — мәселе туындайды
Мысалы, оқушыға мектеп ауласын тазарту тапсырылды делік. Құрал-жабдық болмаған соң, ол қоймадан өз бетімен құрал алып пайдаланды. Ниеті — тапсырманы орындау. Алайда құқықтық мәдениет тұрғысынан бұл әрекет қоймаға қол жеткізу тәртібін бұзуға, жауапты тұлғамен рәсімдік қатынасты сақтамауға әкеледі. Осыдан түсінетініміз: құқықтық мәдениет мектеп жасынан бастап нақты жағдаяттар арқылы қалыптасады.
Жас және жауапкершілік туралы қате түсінік
Кейбір оқушылар қылмыстық жауапкершілік тек 18 жастан басталады деп ойлайды. Ал шын мәнінде заңнамада кей әрекеттер үшін жауапкершілік 14 немесе 16 жастан туындауы мүмкін. Бұл қате түсінік құқықтық ағартудың жүйелі жүргізілуін қажет етеді.
Құқықтық тәрбие негізі — отбасынан басталады
Қоғамдағы тәртіпсіздік пен қылмыстың ірі себептерінің бірі — маскүнемдік. Ол отбасындағы ахуалды әлсіретіп, балаларды әлеуметтік тәуекелге итермелеуі мүмкін. Сондықтан құқықтық тәрбие ең алдымен отбасындағы күнделікті үлгі мен тәртіптен басталады.
Алдын алу шаралары
- Тәртіп бұзуға итермелейтін себептер мен жағдайларды анықтап, жою.
- Оқушының өмір жағдайын, ортасын сауықтыру және педагогикалық қолдау көрсету.
- Оқу және еңбек іс-әрекетін тиімді ұйымдастыру, жауапкершілік дағдысын бекіту.
- Отанға қызмет ету, құқықтар мен бостандықтар, сөз және баспасөз бостандығы туралы тәрбиелік іс-шаралар өткізу.
Мектептегі жүйелі жұмыс: дәріс, тәжірибе және күнделікті тәртіп
Құқықтық тәрбиені заман талабына сай жүргізу үшін сынып жетекшілерінің және мектептердің озық тәжірибесін зерттеп, оқу-тәрбие жұмысына ықшам әрі тиімді түрде енгізу қажет. Мектепте жасөспірімдерге құқықтық дәрістер ұйымдастырылып, оның мақсаты — заңды құрметтеуге тәрбиелеу, құқықтық біліммен қаруландыру және оны насихаттау.
Жазғы демалыс кезіндегі қауіп
Жазда балалардың уақыты бос болғандықтан, кейбірі немен айналысарын білмей, әлеуметтік зиянды топтарға қосылып, ұсақ бұзақылыққа, тіпті бөтеннің мүлкін ұрлау сияқты әрекеттерге баруы мүмкін. Сондықтан жазғы уақытты тиімді өткізуін ұйымдастыру және бақылау маңызды.
Психологиялық осалдық
Кейбір балалардың ерік-жігері әлсіз болып, зиянды ықпалға тез беріледі. Мұндай ерекшелік олардың келеңсіз жағдайларға ұрынуына әсер етеді. Бұл жағдайда мектеп пен ата-ана тарапынан дер кезінде қолдау мен бағдар қажет.
Қиын балалар мәселесі және әлеуметтік себептер
Жариялылық пен жаһандану дәуірінде жастардың батыстың жағымсыз үлгілеріне еліктеуі күшеюі мүмкін. Бұқаралық ақпарат құралдарындағы теріс көріністердің әсері де жоқ емес. Сонымен бірге, әлеуметтік жағдайдың нашарлауы отбасындағы бюджет тапшылығын күшейтіп, кейбір балалардың оқуын тастап, дала кезіп, құқық бұзуға бейімделуіне ықпал етуі ықтимал.
Қиын оқушыға тән белгілер
- Сабаққа кешігу, мектептен кетіп қалу.
- Өзінен әлсіздерді жәбірлеу, дөрекілік көрсету.
- Үлкендерді сыйламау, тәртіпке бағынбау.
- Оқуға ынтаның төмендеуі және қоғамдық белсенділіктің әлсіреуі.
Мектеп жауапкершілігі
Оқушылардың құқықтық білімі мен тәрбиесінің жеткіліксіз болуына мұғалімдердің де үлесі бар: отбасындағы жағдайды толық білмеу кейде оқушының жағымсыз әрекетіне дер кезінде ықпал етуге кедергі жасайды. Сондықтан мектеп пен отбасының байланысы нақты әрі тұрақты болуы тиіс.
Жүйелілік қағидасы: 1-сыныптан бастап бітіруге дейін
Құқықтық тәрбие жұмысы 1-сыныптан бастап, жүйелі түрде оқушы мектепті бітіргенге дейін жүргізілуі қажет. Бұл бағытты Қазақстан Республикасы Конституциясының мазмұнымен таныстырудан бастаған орынды: онда адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің ең қымбат қазынасы екені айқындалған.
Нәтижелі құқықтық тәрбиенің шарты
Құқықтық тәрбие нәтижелі болуы үшін оқушылардың жас ерекшелігін, әлеуметтік-психологиялық қырларын және әр баланың жеке қасиеттерін ескеру қажет. Құқық адамның туғаннан өмірінің соңына дейінгі мінез-құлқын, қоғаммен және ортамен қарым-қатынасын реттейтіндіктен, бұл тәрбие де өмірмен байланысты, түсінікті және үздіксіз болуы тиіс.
Қорытынды
Құқық — қоғам дамуын реттейтін әрі қорғайтын жүйе. Ал құқықтық тәрбие — жасөспірімдердің құқықтық санасын қалыптастырып, заңды сыйлау мәдениетін орнықтыратын ұзақ мерзімді, мақсатты жұмыс. Бұл жұмыс отбасыдан басталып, мектепте жүйелі түрде жалғасқанда ғана құқықтық мемлекет құру идеясы нақты қоғамдық мінез-құлыққа айналады.