Топырақ өңдеу
Дәндік жүгерінің халық шаруашылығындағы маңызы
Дүниежүзінде жиналатын жүгері дәні өнімінің 20–25%-ы азық-түлік ретінде пайдаланылады. Осы көлемнің өзімен-ақ жүгері адам тағамына ең жиі қолданылатын дақылдардың бірі болып саналады. Жүгері дәнінен ұн мен жарма жасалып, жалпы 250-ден астам тағам түрі дайындалады. Кондитер өнімдерінде жүгері ұны көбіне бидай ұнына қоспа ретінде қосылады.
Өнеркәсіпте жүгері дәні крахмал, декстрин, спирт, глюкоза, қант, өсімдік майы, баламалы тәттілендіргіштер, сондай-ақ аскорбин және глютамин қышқылдарын өндіруге қолданылады. Сүттеніп піскен кезеңде жиналған собықтар консервіленген (қантты жүгері) және мұздатылған түрде кең тұтынылады.
Дәннің химиялық құрамы (орташа)
АЭЗ құрамында шамамен 90% крахмал және 10% қант болады. Крахмал негізінен эндоспермде, ал қант пен май ұрықта көбірек шоғырланады: дәннің орташа майлылығы шамамен 6,5%, ұрық майлылығы 40%-ға дейін жетуі мүмкін. Ұн сапасын арттыру үшін тартар алдында ұрық бөлініп алынып, одан тағамдық және дәрілік мақсаттағы май өндіріледі.
Ферменттер мен витаминдер
Жүгері дәнінде негізгі қоректік заттармен қатар ферменттер мен витаминдер де болады. Ферменттер тұқымдағы қор заттарын өніп келе жатқан ұрыққа сіңімді күйге дейін ыдыратады. Маңызды ферменттерге көмірсуларды ыдырататын диастаза (крахмалды қантқа дейін), майларды ыдырататын липаза, ақуызды өзгертетін протеолиттік ферменттер, сондай-ақ пероксидаза сияқты тотықтырғыш ферменттер жатады.
Витаминдер тірі ағзалардың өмірінде маңызды рөл атқаратын күрделі химиялық қосылыстар. Жүгері дәнінде В витаминдері кешені (B1, B2, PP, B6) және А провитамині кездеседі.
Мал азығы ретінде құндылығы
Жүгері — мал азығы үшін де аса маңызды дақыл. 100 кг жүгері дәнінің қоректік құндылығы 134 малазық өлшеміне тең, ал қорытылатын ақуызы 7,9 кг. 1 кг дәнде орта есеппен 2–3,4 г лизин, 1–2 г метионин және 0,5–1 г триптофан болады. Сондықтан жүгері дәні барлық мал түрлері үшін құнарландырылған бағалы жем.
Сүрлем және көк балауса
Қазақстанда жүгері сүрлемдік дақыл ретінде бірінші орында. Сүттену–балауыздану және балауызданып пісу кезеңінде жеке собықтарынан немесе собығын жапырақтары мен сабақтарымен қоса сүрлем дайындайды. Сүрлемнің ақуыздық тепе-теңдігін арттыру үшін оған бұршақты шөптерді немесе жембұршақты қосу тиімді.
Құрғаған жапырақтары мен сабағын туралап, әсіресе шырынды жемдермен араластырып беруге болады. Ал жасыл жапырақтары мен сабақтары өңдеусіз-ақ жақсы мал азығы.
Жасыл балаусаның құрамы (жинау алдында)
Өнеркәсіптегі және агротехникалық маңызы
Жүгері өнеркәсіптің көптеген саласында пайдаланылады: дәнінен спирт, крахмал, сірне, глюкоза және өсімдік майы өндіріледі; сабағынан, собық өзегі мен орамынан линолеум, қағаз және басқа да материалдар жасалады.
Агротехникалық тұрғыдан алғанда жүгері — отамалы дақыл. Ол өзінен кейін топырақты жақсы қопсыған, арамшөптен тазарған және өсімдік қалдықтары арқылы органикалық заттарға байытылған күйде қалдырады. Сондықтан жүгері көптеген дақылдар үшін тиімді алғы дақыл, кейде сүрі жерлерге ықтырма жасау мақсатында да егіледі.
Шығу тегі және таралуы
Жүгерінің шыққан тегі — Орталық Америка. Бұл дақыл XV ғасырда Америкадан Испанияға әкелінген. Ресейде, Кавказда, Молдавияда және Украинада XVII ғасырдан бастап екпе дақыл ретінде егіле бастады, кейін солтүстік өңірлерге де тарады.
Жүгері дүниежүзінде кең тараған дақыл: егіс ауданы бойынша (шамамен 140,1 млн га) бидай мен күріштен кейін үшінші орында. Егістік ауданы ең көп аймақтар — Солтүстік және Орталық Америка, сондай-ақ Азия. Сүрлемге өсіру кеңігеннен бері жүгері көптеген солтүстік елдерде де тұрақты өсіріледі.
Қазақстандағы егіс көлемі және өнімділік
Кеңес Одағы кезінде Қазақстанда жүгерінің жалпы егіс ауданы 2,5 млн га болған, оның ішінде 134,2 мың га (1985 ж.) дәндік жүгеріге тиесілі еді. Қазір егіс көлемі айтарлықтай қысқарып, республика бойынша шамамен 170 мың га жерге өсіріледі: 100 мың га — дәнге, 70 мың га — сүрлемге.
Елімізде орташа өнімділік шамамен 44,6 ц/га. Мемлекеттік сортсынау учаскелерінде жоғары көрсеткіштер тіркелген: Алматы облысында 94,4 ц/га, Жамбыл облысында 101,8 ц/га. Жамбыл облысында Южный 3 буданы жоңышқадан кейін өсірілгенде 116,7 ц/га, ал ВИР-156 ТВ — 106,1 ц/га өнім берген.
Әлемдік жетекші өндірушілер және үлгілі өнімділік
Жүгеріні астыққа өндіруде егіс ауданы бойынша АҚШ (28,8 млн га) алда келеді, одан кейін Қытай (23,5 млн га) және Бразилия (12,0 млн га). Жоғары өнімді будандарды енгізу көптеген елдерге жоғары потенциалды өнімділікті алуға мүмкіндік берді (орташа, ц/га): Қытай — 48,5; Иран — 76,2; Египет — 77,1; Канада — 78,2; Германия — 72,2; Испания — 77,4; Франция — 71,7; АҚШ — 89,2; Австрия — 80,3; Италия — 87,0; Чили — 91,3; Греция — 95,0.
Морфологиялық ерекшеліктері
Жүгері (Zea mays L.) қоңырбастар тұқымдасына (Poaceae) жатады. Дегенмен морфологиялық белгілері мен биологиялық қасиеттері бойынша тұқымдастың көптеген дақылдарынан айқын ерекшеленеді. Жүгерінің мәдени түрі біреу, жабайы түрлері анықталмаған.
Тамыр жүйесі
Тұқымнан бір негізгі тамыр өсіп шығады. 2–3 жапырақ кезеңінде түптену буынынан буын тамырларының бірінші кезегі, 5–6 жапырақ кезеңінде екінші кезегі пайда болады. Тамыр жүйесінің көпқабатты болып жетілуі өнімге тікелей әсер етеді. Оңтайлы жағдайда тамыр 2–3 м тереңдікке дейін бойлап, 1–1,5 м жан-жаққа тарайды. Ұзынсабақты сорттарда төменгі буындардан ауа тамырлары өсіп, жапырылып қалудан сақтайды және қоректенуді жақсартады.
Тамырдың жақсы дамуына терең өңделген әрі ылғалы жеткілікті топырақ, күн сәулесінің қарқындылығы, тыңайтқыш және жоғары агротехника ықпал етеді.
Сабағы, жапырағы және гүлшоғыры
Сабақ мықты, іші өзекшемен толтырылған, орташа биіктігі 2–2,5 м, буынаралықтар саны 8–25. Жапырақтары таспалы, ірі, шеті кірпікті, үстіңгі беті түкті. Тілшесі қысқа, мөлдір, құлақшасы болмайды.
Жүгері — даражынысты гүлдері бар, бірүйлі өсімдік. Аталық гүлшоғыры — шашақгүл (сіпсебас) сабақтың ұшында, аналық гүлшоғыры — собық жапырақ қолтығында орналасады. Бір өсімдікте көбіне 1–2, кейде 3 собық түзіледі; орташа массасы 250–300 г.
Дән сипаттамасы
Дән көп түр тармақтарында ірі, 1000 дәннің массасы 250–300 г. Пішіні сортқа және қатарлардың орналасу тығыздығына байланысты, түсі ақ, сары, қызыл және басқа реңктерде болуы мүмкін.
Түр тармақтары (дән құрылысына қарай)
Тіс тәрізді
Дәні ірі, ұзынша, үстіңгі жағы жаншылған. Ақуызы 8–20%, крахмалы 68–75%. Негізінен мал азығына кең қолданылады.
Кремнийлі
Дәні домалақ, беті тегіс, шыны тәрізді. Ақуызы 8–18%, крахмалы 65–83%. Ерте пісетін сорттары көп; азық-түліктік және малазықтық маңызы зор.
Қанттық
Дәні бұрыштылау, беті қатпарлы. Ақуызы шамамен 12,8%, майы 8,1%, қант пен полисахаридтер 30%-ға дейін. Көбіне консерві өндірісінде пайдаланылады.
Крахмалды
Дәні домалақ, ақ түсті жоғары сапалы ұн береді. Ақуызы 6,9–12,1%, крахмалы 71,5–82,6%. Крахмал-сірне өнеркәсібінде қолданылады.
Крахмалды-қантты
Қантты жүгеріге тән қатпары бар. Эндоспермінің төменгі бөлігі ұнды, жоғарғы бөлігі мөлдір келеді.
Жарылмалы (күріш тәрізді)
Дәні ұсақ, төбесі үшкірлеу. Ақуызы 10–12,5%, крахмалы 62–72%. Жарма және бадынақ (попкорн) жасауға пайдаланылады.
Балауызды
Эндоспермі балауыз тәрізді. Декстрин алу үшін өсіріледі; АҚШ-та және Еуропаның бірқатар елдерінде таралған.
Қабықты
Дәнін масақша қауызы тығыз жауып тұрады. Өндірістік маңызы жоқ.
Біздің елде кең таралған топтар — кремнийлі және тіс тәрізді. Малға жемге көбіне тіс тәрізді, ал ұн мен жармаға кремнийлі жүгері пайдаланылады. Өте ерте пісетін сорттар мен будандар да негізінен кремнийлі топқа жатады.
Биологиялық ерекшеліктері
Жылуға талабы
Жүгері — жылу сүйгіш дақыл. Тұқымы 8–10°C-та өне бастайды, бірақ біркелкі көктеу үшін бұл жеткіліксіз. Суық топыраққа ерте сепкенде тұқымның бір бөлігі ауруға шалдығып жойылуы мүмкін. Өніп-шығуға қолайлы температура — 10–12°C, ал көктеуден шашақгүл шыққанға дейін қалыпты өсіп-жетілу үшін 20–25°C қажет.
Ауа температурасы 12°C-қа төмендегенде өсім бәсеңдеп, өсімдік сарғаяды және жиі ауырады. 3°C-тан төмендесе көктемде көгі, күзде жапырақтары үсіп қалады. Көктемгі үсіктен кейін жүгері көгі көбіне бір апта ішінде қайта өсе алады, ал күзгі үсікке шалдыққан дән өнгіштігін жоғалтады.
Биологиялық белсенді температура (10°C-тен жоғары) жиынтығы: ерте пісетіндерге 1800–2000°C, орташа және кеш пісетіндерге 2300–2600°C.
Ылғалға қатынасы
Жүгері салыстырмалы түрде құрғақшылыққа төзімді, мезофит өсімдік ретінде ылғалды тиімді пайдаланады. 100 кг құрғақ зат түзу үшін 174–406 ц су жұмсайды; транспирациялық коэффициенті 230–370. Суды ең көп қажет ететін кезеңі — шашақгүл шығаруға 10 күн қалғанда басталып, одан кейінгі 20 күн аралығы. Осы уақытта ылғал тапшылығы өнімді күрт төмендетеді.
Жоғары агротехникада жүгері топырақ және ауа құрғақшылығына төзімдірек келеді, себебі негізгі су тұтыну кезеңіне дейін қуатты тамыр жүйесін қалыптастырып үлгереді. Дегенмен құрғақшылыққа төзімділігі тары мен қонақжүгеріден төмен. Жоғары сапалы өнім үшін топырақ ылғалы ең төмен ылғал сыйымдылығының 75–80% деңгейінде болғаны дұрыс.
Артық ылғал да зиян: тым ылғалды топырақта фосфордың тамырға өтуі бәсеңдеп, энергетикалық үрдістер мен ақуыз алмасуы бұзылып, өнім төмендеуі мүмкін.
Жарық, топырақ және қоректену
Жүгері — жарық сүйгіш, қысқа күн дақылы. Ұзақ күн вегетацияны ұзартады, қысқа күн пісуді жеделдетеді: 8–9 сағат жарықта тезірек гүлдейді. Ерте кезеңдегі көлеңкелену генеративтік мүшелердің түзілуін тежеп, аталық және аналық гүлдену арасындағы алшақтықты ұлғайтады, жеміссіз өсімдіктер саны артады.
Жүгері топырақ құнарлылығына жоғары талап қояды және тыңайтқышқа жақсы жауап береді. Ең жоғары өнім құрылымды қара топырақтарда, қара-қоңыр топырақтарда және өзен аңғарларының құнарлы шөкпе топырақтарында алынады. Топырақ ерітіндісінің қолайлы реакциясы — бейтарап немесе әлсіз сілтілі (pH 5,5–7,0). Қышқыл, қатты тұзданған және батпақтануға бейім топырақтар жарамсыз.
Тұқымның тез өнуі үшін жақсы аэрация қажет: топырақтағы ауа мөлшері 18–20%-дан төмен болмағаны дұрыс.
Азот (N)
Алғашқы даму кезеңдерінде ерекше қажет. Ең көп қажетсінетін уақыты — шашақтануға 2–3 апта қалғанда. Сүттене пісу кезеңінде қажеттілігі күрт төмендейді.
Фосфор (P)
4–6 жапырақ кезеңінен бастап қарқынды сіңіріледі; ең жоғарысы — тұқым түзу кезінде. Жеткіліксіз болса собық толық дамымайды, дән қатарлары бұзылады.
Калий (K)
Көмірсулар қозғалысын және жапырақ синтезін қолдайды. Жеткіліксіз болса тамыр әлсіреп, өсімдік жапырылуға бейім келеді.
Өсу кезеңдері және пісу топтары
Жүгерінің өсіп-даму үрдісінде 11 кезең ажыратылады: көктеу, 3-жапырақ кезеңі, түптену белгілері, түтікке шығу, шашақтану, шашақтың гүлденуі, собықтың гүлденуі, дәннің сүттене пісуі, толық пісуі және т.б. Вегетациялық кезең ұзақтығы пісу тобына қарай 75–180 тәулік.
Пісу мерзіміне қарай будандар топтары
- Ерте: 80–90 күн, 10–12 жапырақ.
- Ортадан ерте: 90–100 күн, 12–14 жапырақ.
- Орташа: 100–115 күн, 14–16 жапырақ.
- Ортадан кеш: 115–130 күн, 16–18 жапырақ.
- Кеш: 130–150 күн, 18–20 жапырақ.
- Өте кеш: 150 күннен ұзақ, 20-дан көп жапырақ.
Көктегеннен кейін алғашқы 3–4 апта жүгері баяу өседі. Осы кезеңде күтіп-баптау ерекше маңызды, өйткені жас өскін арамшөптен қатты зардап шегеді. Ең қарқынды өсу — буынаралықтар өсе бастағаннан шашақгүл шыққанға дейін байқалады.
Қазақстанда өсіруге рұқсат етілген негізгі будандар
Одесский 80 МВ
Украинада шығарылған. Өсімдігі биік (220–280 см), ортадан ерте пісетін будан. Дәні негізінен тіс тәрізді, түсі сары (кейде ақшыл реңді). 1000 дән массасы 250–300 г. Қазақстанның барлық облыстарында өсіруге рұқсат етілген.
Молдавский 257 СВ
Молдавияда шығарылған, ерте пісетін будан. Биіктігі 150–209 см, дәні сары, жартылай кремнийлі. 1000 тұқым массасы 218 г. Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан, Қостанай және Солтүстік Қазақстан облыстарына ұсынылады.
Молдавский 215 МВ
Молдавияда шығарылған, ерте пісетін сортотип. Өсімдік биіктігі 136 см-ге дейін, дәні тіс тәрізді. 1000 дән массасы 260 г. Ақмола, Ақтөбе, Павлодар, Қостанай және Солтүстік Қазақстан облыстарына ұсынылады.
Қосымша рұқсат етілген будандар
Сондай-ақ мына будандарды өсіруге рұқсат етілген: Сары-Арқа 150 АСВ, Целинный 160 СВ, Казахстанский 43 ТВ, Казахстанский 700 СВ, Алтын 739, Алтай 319, Арман 689, Скиф 619, Сұңқар, Тұлпар 539 және т.б.
Астыққа өсіру технологиясы
Алғы дақылдар
Жүгері арамшөптен таза әрі құнарлы танаптарға орналастырылып, агротехникалық шаралар толық орындалса, қант қызылшасынан басқа көптеген алғы дақылдардан кейін жоғары өнім береді. Заманауи агротехника қолданылған жағдайда жүгеріні бір танапқа бірнеше жыл қатарынан қайта егуге болады.
Жақсы алғы дақылдар: сүрі танабы, күздік бидай мен күздік қарабидай, жаздық бидай, арпа, дәндібұршақ дақылдары және отамалылар. Ылғал жеткілікті болса, көпжылдық шөптердің қыртысы мен оның аударымынан кейін де өсіріледі. Жауын-шашыны аз аймақтарда топырақты қатты құрғатып жіберетін күнбағыс пен қант қызылшасынан кейін орналастыру ұсынылмайды.
Жүгерінің өзі де жаздық және күздік дақылдар үшін тиімді алғы дақыл. Сүрі жер танабы дақылы ретінде сүрлем мен көк балаусаға себілген жүгері келесі күздік бидайдың жоғары өнімін қамтамасыз ете алады.
Топырақ өңдеу
Жүгері тамыры борпылдақ және терең өңделген топырақты қажет етеді. Сондықтан күзде алғы дақыл жиналғаннан кейін танап әдетте 7–8 см тереңдікке қопсытылады, кейін 25–27 см (ауыр саздақ және батпақтанған жерлерде 27–30 см) тереңдікке жыртылады.
Ресурсүнемдегіш технологиялар мен гербицидтерді тиімді қолданғанда қатараралық өңдеуді қысқарту мүмкін, бірақ бұл жағдайда арамшөпті толық жою және ылғалды сақтау негізгі жыртудың сапасына тікелей тәуелді.
Оңтүстік өңірлерде суармалы жоңышқадан кейін себілгенде өсімдік қалдықтарын терең сіңіруге бағытталған өңдеу жүргізіледі: жоңышқа шабылған соң сыдыра өңдеу жасалып, 10–15 күннен кейін жыртаралды су беріліп, топырақ 30–35 см тереңдікке жыртылады. Кейінгі жылдары өңдеу тереңдігі әдетте 25–27 см-ге, жеңіл топырақтарда 20–25 см-ге дейін азайтылуы мүмкін.
Жел эрозиясы қаупі бар аймақтарда жазық тілгіш қопсытқыштармен терең қопсыту қолданылады. Көктемгі өңдеу ылғал сақтауға және ұсақ түйіртпекті борпылдақ қабат қалыптастыруға бағытталады: ерте көктемгі тырмалау, 2–3 қопсыту және қосымша тырмалау. Бірінші қопсыту — 10–14 см, ал себу алдындағысы тұқым сіңіру тереңдігіне сәйкес жүргізіледі.
Тыңайтқыш қолдану жүйесі
Тыңайтқыштарды аймақтың ауа райы мен топырақ ерекшеліктерін ескере отырып, енгізу тәсілі мен мерзімін сақтап қолданған дұрыс. Жүгері жоғары агротехникада мол өнім қалыптастыратындықтан, ол қоректік заттарды көптеген дәнді дақылдарға қарағанда көбірек шығындайды. Қоректік заттардың едәуір бөлігін өсімдік вегетацияның екінші жартысында қарқынды пайдаланады.
Мәтін редакцияланып, грамматикасы түзетілді; терминдер мен сандық көрсеткіштер бастапқы мазмұнға сай сақталды.