Дистервегтің педагогикалық жүйесінің негізгі қағидалары
Адольф Дистервег (1790–1866) — XIX ғасырдың орта шеніндегі герман буржуазиялық-демократиялық педагогикасының көрнекті, прогрессивті өкілі. Оның педагогикалық қызметі мен теориясы мұғалім тұлғасының жауапкершілігін, мектептің қоғамдық миссиясын және оқытудың дамытушылық мәнін жаңа деңгейде пайымдауға жол ашты.
Өмірбаяны мен педагогикалық жолы
Дистервег Вестфалиядағы Зиген қаласында шенеунік-заңгер отбасында дүниеге келді. Оқыған орта мектебіндегі догматикалық оқыту жүйесіне ерте кезден-ақ қарсы болды.
1808 жылы Герборн университетіне түсіп, математика, философия және тарихты оқыды. Кейін Тюбинген университетіне ауысып, 1811 жылы оқуын толық аяқтады, ал кейінірек философия докторы дәрежесін алды.
Студенттік жылдары Ж.-Ж. Руссо мен И. Г. Песталоццидің педагогикалық идеяларымен танысты. Оның прогрессивті көзқарасының қалыптасуына шешуші ықпал еткен кезең — 1813–1818 жылдары Франкфурт-на-Майндағы үлгілі мектепте жұмыс істеуі. Бұл мектепте Песталоццидің шәкірттері мен ізбасарлары еңбек етті.
Дистервег Песталоццидің әлеуметтік-демократиялық бағытын қызу қолдады. Ол Песталоцциді «сақтықпен» қабылдаған Гербарттан осы тұста айқын ерекшеленді.
Ұйымдастырушылық қызметі және қоғамдық күресі
Бірнеше жылдан кейін ол мұғалімдер семинарияларының біріне директор болып тағайындалып, тәжірибесіне сүйене отырып Песталоццидің дидактикалық қағидаларын жүйелі түрде насихаттай бастады.
1827 жылы «Тәрбие және білім беру үшін Рейн бетшелері» атты демократиялық бағыттағы журнал шығарып, онда 400-ден астам мақаласын жариялады.
1832 жылы Берлинге ауыстырылып, мұғалімдер семинариясының директоры болды және «Педагогикалық қоғамды» құрды. Осыдан бастап оның неміс мұғалімдерін біріктіру жолындағы қызметі кең өріс алды.
Қарапайым халықты қолдауы, дін мәселесіндегі еркін пікірі (атеист болмағанымен), қоғамдағы бай мен кедей қайшылығын ашық көрсетуі Пруссия өкіметінің қудалауына себеп болды. Ол еңбекшілерді ізгілік пен адамға сүйіспеншілік негізінде өзара көмектесуге және бірігуге шақырды.
Негізгі еңбегі және ресми педагогикамен қайшылығы
1835 жылы ол өзінің тәжірибесін қорытындылаған «Неміс мұғалімдерін ұйымдастыруға басшылық» атты еңбегін жариялады. Бұл еңбек екі ірі бөлімнен тұрды:
- Бірінші бөлім: педагогиканың жалпы мәселелері және дидактиканың негізгі қағидалары.
- Екінші бөлім: жекелеген пәндерді оқыту әдістемесі (әдіскер мұғалімдердің қатысуымен жазылған).
Бұл кітап ұзақ жылдар бойы алдыңғы қатарлы неміс мұғалімдерін халық ағарту үшін күресте рухтандырып, құралдандырды. Дистервегтің ұстанымы ресми педагогикаға сай келмеді: ол өз бетінше ойлайтын, белсенді азаматтарды тәрбиелеуді талап етті.
Қуғын, реформа талаптары және қоғамдық мойындау
XIX ғасырдың орта кезінде Пруссия өкіметінің қысымы күшейіп, 1847 жылы Дистервег семинария директоры қызметінен босатылды. 1848 жылғы революция кезінде ол жаңадан құрылған «Барлық жалпы неміс мұғалімдері одағының» төрағасы болып, мектеп реформасы бойынша ұсыныстар әзірледі.
Ол мектепті шіркеуден бөлуді, балаларды жалпыға бірдей оқытумен қамтуды, «жалпыадамзаттық», азаматтық және ұлттық тәрбиені іске асыруды талап етті. Революция басылғаннан кейін Дистервег қызметтен біржола шеттетілді.
Соған қарамастан, ол өз мақалаларында мектепті шіркеудің бақылауынан азат ету идеясын табанды қорғап, мұғалімдерді жалған беделге бағынбауға шақырды. Оның ұстанымы қысқа әрі нық тұжырымдалды:
«Тек ерікті, дербес адам ғана өзгелерді еркіндік пен дербестікке тәрбиелей алады».
1854 жылы бастауыш білім мен мұғалім даярлаудың ғылыми-жалпы білімдік деңгейін шектеген, шіркеудің рөлін күшейткен реакциялық ережелерді ашық сынға алды. 1858 жылы депутаттар палатасына сайланып, парламенттік сөздерінде бұл ережелердің зиянын дәлелдеумен қатар, діни тестілерді құрғақ жаттаудың баланы ойсыздыққа әкелетінін атап өтті.
«Неміс мұғалімдерінің мұғалімі» атанған ғалым-педагог 1866 жылы өмірден өтті.
Педагогикалық жүйесінің негізгі қағидалары
Жалпыадамзаттық тәрбие және азаматтық бағдар
Дистервег жалпыадамзаттық тәрбие идеясын қорғады. Ол сословиелік және шовинистік көзқарастарға қарсы шықты. Бұл идея белгілі бір дәрежеде дерексіз болғанымен, өз дәуірінде аса қажетті еді: Пруссия өкіметі дін мен монархизмге негізделген тар шеңберлі ескі сословиелік тәрбиені дәріптеді.
Мектептің міндеті — «нағыз пруссиялықтарды» емес, ізгілікті адамдарды және саналы азаматтарды тәрбиелеу. Ол адамзатқа сүйіспеншілік пен өз халқына сүйіспеншілік бірлікте дамуы тиіс екенін айтты:
«Адам — менің атым, неміс — менің есімім».
Табиғатқа сәйкестік және психологияға сүйену
Песталоцциді жалғастыра отырып, тәрбиенің негізгі қағидасы ретінде табиғатқа сәйкестікті қарастырды: оқыту мен тәрбие баланың жас және дара ерекшеліктерін есепке алуы тиіс. Ол мұғалімдерді баланың зейінін, есін, ойлауын жүйелі зерттеуге шақырып, психологиядан «тәрбие туралы ғылымның негізін» көрді.
Мәдени сәйкестік және тәрбиенің ең жоғары мақсаты
Табиғатқа сәйкестікке қосымша ретінде, тәрбиенің мәдени ортаға да сәйкес болуын талап етті: баланың туған жері, өмір сүретін жағдайы және кең мағынасындағы қазіргі мәдениет міндетті түрде ескерілуі керек.
Негізгі міндет — балада адамдық қасиеттерді дамыту. Тәрбиенің ең жоғары мақсаты ретінде ол дербестікті дамытуды атады: дербестік шындыққа, сұлулыққа және жақсылыққа қызмет етуі тиіс. Сонымен қатар бұл ұғымдардың тарихи өзгермелі екенін де көрсетті:
«Шындық адамзатпен бірге мәңгілік қозғалыста болады».
Адам дамуының сатылары
Дистервег адамның дамуын үш сатыға бөлді: 1) түйсіктер үстемдігі; 2) ес сатысы (елестетулер жиынтығы); 3) ақыл сатысы. Жас ерекшелігін ескере отырып оқытуды ұйымдастыруға ұмтылысы кейде «табиғи нышандарды» асыра бағалаумен ұштасса да, оның бала дамуы туралы ойлары прогрессивті педагогикаға елеулі үлес қосты.
Дидактикасы: оқыту — дамыту, тәрбиелеу, білім беру
Оқушыны тану және «табиғи жолмен» ілгерілеу
Дистервег үшін мұғалім ең алдымен өз шәкіртін — оның ерекшелігін, даму деңгейін, елестетулері мен ұғымдарының ауқымын — терең білуі керек. Сонда ғана қиындықты бірте-бірте, бірізді жеңе отырып, сабақты «табиғи жолмен» жүргізуге болады.
Оқушылардың пәнді терең түсінуі — меңгерудің міндетті алғышарты. Ол оқулықтар мен сабақ материалын шамадан тыс ауырлатуға қарсы болды: жас мұғалімдер өз білетінінің бәрін оқушыға үйретуге тырысады, ал шын мәнінде ең негізгісін, мәндісін ғана беру қажет.
Қайталау, жаттау және білімнің беріктігі
Дистервег білімді бекітуде қиын тұстарды уақытында қайталаудың рөлін жоғары бағалады. Жаттау да керек, бірақ тек мәселенің өзегін жаттау қажет: ол өмір бойы есте сақталатындай болуы тиіс. Білімнің беріктігі есте сақтауды күшейтеді.
Көрнекілік: нақтылыдан абстрактіге
Оқытудың негізінде тікелей көрнекілік және нақтылы қабылдау жатуы тиіс. Көрнекілік қағидасы жекешеден жалпыға, нақтыдан абстрактіге өтуге бағыттайды. Бұл жалпы ережелермен ұштасады: қарапайымнан күрделіге, жақыннан алысқа, жеңілден қиынға, белгіліден белгісізге көшу.
Алайда Дистервег бұл ережелерді механикалық қолданудан сақтандырды: шынайы ақыл-ой әрекеті сабақ қызықты, ойландыратын болғанда ғана қалыптасады.
Мұғалім шеберлігі және пәнге құштарлық
Оқытуды нәтижелі ету мұғалімнің кәсіби деңгейіне тікелей байланысты. Өз пәнін терең білетін, балалардың ғылыми қызығушылығымен «өмір сүретін», педагогикалық даярлығы жоғары мұғалім ғана оқушының пәнге қызығуын оята алады.
Формальды және материалдық білім: ажырамас бірлік
Дистервег оқытудың басты міндеті — баланың ақыл-ой күштері мен қабілеттерін дамыту деді. Сонымен бірге ол бір маңызды қадам жасады: формальды білім беру материалдық білім берумен ажырамас байланыста. «Таза күйіндегі» формальды білім болмайды; құнды білім — оқушының өз бетімен меңгерген білімдері мен дағдылары.
Әр пәннің білімдік құндылығымен бірге тәрбиелік-адамгершілік мәні де бар. Ол отан тарихы мен географиясына, ана тілі мен әдебиетке ерекше мән берді, ал жаратылыстану мен математиканы баланың дамуының негізгі құралы ретінде жоғары бағалады: бұл пәндер жалпы білім беретін мектептердің барлық түрлерінде оқытылуы тиіс.
Дамыта оқыту жүйесі
Дистервег дамыта оқытудың дидактикасын жүйелеп, негізгі талаптарын «33 заң мен ереже» түрінде тұжырымдады. Бұл — оқытудың мақсат, мазмұн, әдіс және мұғалім тұлғасын тұтас қарастырған ықпалды қадам болды.
Мұғалім тұлғасы: моральдық үлгі және кәсіби мәдениет
Дистервег мұғалімнің рөлін ерекше жоғары бағалады: мұғалім көпшіліктің көңіл күйінің «құлы» емес, белгілі принциптік бағытты ұстанатын тұлға әрі моральдық үлгі. Оның міндеті — жастарды шынайы өмірге бағдарлау, шындық пен жақсылыққа ұмтылысты ояту, баланың күш-қабілетін дамыту.
«Кең мағынасында, алдымен өзің тәрбиеленген болуың керек — сонда ғана шын мәнінде тәрбиеші бола аласың».
Ол нағыз мұғалімге жоғары жалпы және арнаулы білім, ғылыми әрі педагогикалық мәдениет қажет екенін үздіксіз атап өтті. Мұғалім өзін жетілдіру жұмысын тоқтатса, кәсіби тұрғыдан тоқырайды және алдыңғы қатарлы ұстаздар қатарының сыртында қалады.
Дистервег мұғалімдерді педагогикалық шеберлікті меңгеруге, ескірген тәсілдерден арылуға, ақыл-ой дербестігін дамытуға шақырды. Оның түсінігінде, әр мұғалімнің борышы — халқы үшін өмір сүру.
Мұғалім даярлау тәжірибесі
Дистервег халық мұғалімдерін даярлауға айрықша мән берді. Ол басқарған семинариялар үлгілі оқу орны саналды: теориялық білім тәжірибемен байланыстырылды, болашақ мұғалімдердің мектептегі практикалық жұмысына көп уақыт бөлінді.
Дистервегтің өзі де мектепте тұрақты сабақ беріп, семинарияда педагогика, әдістеме және неміс тілі пәндерінен дәріс оқыды. Оның сабақтары жоғары педагогикалық шеберліктің үлгісі ретінде танылды.
Мұрасының маңызы
Дистервег қоғамдық дамудың терең заңдылықтарын толық түсінбеді және революционер болған жоқ. Бірақ ол педагог-демократ ретінде реакцияға, шіркеу езгісіне қарсы шықты және демократиялық мектеп үшін күресті. Оның пруссиялық ұлтшылдық пен шовинизмге қарсы ұстанымының қоғамдық мәні зор болды.
Песталоццидің ізбасары ретінде Дистервег мұраны жай қайталаған жоқ: оқыту мен тәрбиені өз дәуірінің сұранысына сай қайта қарап, дидактиканы шығармашылықпен дамытуға ұмтылды. Ол баланың дербестігін жоғары қойып, ойлау әрекетін оятуды, табанды азамат тәрбиелеуді насихаттады.
Оның теориялық педагогикадағы орны — бұрынғы педагогтардың идеяларын жинақтап, жүйелі дидактикалық тұтастыққа енгізуімен айқындалады. Әсіресе бастауыш мектеп педагогикасына қосқан үлесі елеулі: ол бұл білімді көпшілік мұғалімнің кәсіби жетістігіне айналдыра білді.
XIX ғасырдың ортасында оның ықпалы ерекше күшейіп, оны «Германия мұғалімі», «неміс Песталоцциі» деп атады. Дистервегтің дамыта оқытуға қатысты идеялары мен оқулықтары бастауыш мектептің одан әрі дамуына әсер етті, ал прогрессивті ойлары сол кезеңдегі Ресейде де кең тарады. Соған қарамастан, Германияның өзінде оның педагогикалық мұрасы ұзақ уақыт бойы жеткілікті деңгейде мойындала қойған жоқ.