Марғасқа жырау (туған және өлген жылдары белгісіз) (XVII ғ. ) - ақын, жауынгерлік рухтағы жырларды шығарушы, қазақ поэзиясындағы көне дәстүрді жалғастырушы
Марғасқа жырау туралы қысқаша дерек
Марғасқа жырау (туған және қайтыс болған жылдары белгісіз, XVII ғасыр) — ақын, жауынгерлік рухтағы жырлардың авторы, қазақ поэзиясындағы көне дәстүрдің жалғастырушысы. Жыраудың өмірі мен шығармашылығы туралы бізге жеткен деректер өте аз.
Қолда бар мәліметтерге сүйенсек, Марғасқа жырау Есім ханның жорық жырауы әрі қол бастаған батыры болған. Қилы замандарда шапқыншылықтар мен жорықтар кезінде халықтың жанын сақтап, малын қорғау ханмен қатар осындай тұлғалардың да жауапкершілігінде еді.
Есім ханның жорық жырауы ретінде ел тыныштығы үшін аянбай еңбек еткен Марғасқа жырау халықты жәбірлеген мейірімсіз хандарды аяусыз сынаған. 1627 жылы Ташкент өңірінде билік жүргізген Тұрсын ханның Есім ханға қарсы көтерілісін басуға қатысқаны айтылады.
Негізгі рөлі мен тарихи орны
- Есім ханның жорық жырауы ретінде жорық рухын көтеріп, ел бірлігін ұрандаған.
- Жауынгерлік ортада сөздің қуатын қарумен тең ұстаған тұлға ретінде көрінеді.
- Әділетсіздік пен опасыздықты ашық айтып, билік иелеріне бетпе-бет сын айтқан.
Зерттеушілер арасында Марғасқа жырау Есім ханның өмірі мен ерлік істерін суреттейтін «Еңсегей бойлы ер Есім» атты жеті мың жолдық тарихи жырды алғаш жырлаушылардың бірі болуы мүмкін деген болжам бар.
Бізге жеткен санаулы жырларының өзі оның от тілді, орақ ауызды жырау болғанын аңғартады: қысқа қайырып, нысанаға дөп тиетін уытты сөз — Марғасқаның поэтикалық болмысын айқындайтын белгі.
«Ей, Қатағанның хан Тұрсыны» — уытты сөздің үлгісі
«Ей, Қатағанның хан Тұрсыны» атты өлеңінде жырау Ташкент ханының қазақ ауылына опасыздықпен шабуыл жасап, жазықсыз жандарды қырып-жойғанын бетіне басады. Сөздің салмағын күшейту үшін ол биліктің өткіншілігін, ажал алдында ешкімнің дәрменсіз екенін қатқыл ескертеді.
Ей, Қатағанның ханы Тұрсын,
Опасызға лағынет болсын.
Кінәсіз халықты жылатқан
Жер Тәңірісі сияқтысың.
Алтын тақта отырсаң дағы
Ажалға төтеп бермессің.Марғасқа жыраудан жеткен жолдар
Әшкерелеу
Опасыздықты тіке айтып, қоғамның жарасын жасырмай көрсетеді.
Әділет таразысы
Кінәсіз халықтың көз жасын ең ауыр айып ретінде қояды.
Өткіншілік
Алтын тақтың өзі ажалға тосқауыл болмайтынын еске салады.
Қорытынды пайым
Марғасқа жырау жөніндегі дерек аз болғанымен, сақталған жыр үзінділері оның сөзін ел тағдырымен сабақтастырған, әділет үшін тайсалмай сөйлеген жырау екенін танытады. Ол — жорық пен жыраулықты қатар ұстаған дәуір тұлғаларының бірі.