Жошы хан

Жошы хан: Алтын Орданың негізін қалаушы, қазақ мемлекеттілігінің арғы аталарының бірі

Жошы (шамамен 1187–1227) — Шыңғыс ханның үлкен ұлы, Бөрте бәйбішеден туған төрт ұлдың тұңғышы. Ол ұлыстық басқару жүйесінің қалыптасуына ықпал еткен тұлға ретінде ғана емес, сондай-ақ Батысқа бағытталған ірі жорықтарды басқарған көрнекті қолбасшы ретінде де тарихта айрықша орын алады. Кейіннен оның ұлысы Алтын Орданың саяси өзегіне айналып, қазақ хандығының тарихи арқауына жалғасқан мемлекет дәстүрін қалыптастырды.

Шыққан тегі және даулы әңгімелер

Жошының анасы — қоңырат тайпасынан шыққан Бөрте. Шыңғыс хан Бөртеге үйленгеннен кейін меркіттер шабуыл жасап, Бөртені тұтқынға алады. Кейін Шыңғыс хан Керей хандығының билеушісі Тоғырыл ханның көмегімен оны босатып қайтарып, көп ұзамай Жошы дүниеге келеді.

Осы оқиғаға байланысты ел ішінде «Жошы Шыңғыс ханның өз баласы емес» деген сөз тарағаны айтылады. Алайда тарихи деректер мен дәстүрлі баяндауларда Шыңғыс ханның Жошыны да, Бөртені де өмір бойы құрмет тұтқаны, Жошының әулет ішіндегі орны жоғары болғаны көрсетіледі.

Әскери қолбасшы ретінде қалыптасуы

Жошы жас кезінен-ақ әскери қабілетімен көзге түсіп, Шыңғыс хан әскерлерінің жорықтарына белсене қатысады. 1206 жылы Шыңғыс хан әртүрлі тайпаларды бір орталыққа біріктіргеннен кейін, Жошыға жеке жасақ беріліп, ол 1207–1212 жылдары Оңтүстік Сібір, Алтай, Шығыс Түркістанды мекендеген көптеген тайпаларды бағындыруға қатысады.

1211–1215 жылдары Солтүстік Қытайға жасалған жорықта да Жошының рөлі айқын көрінді. Бұл кезең оның тәжірибесін арттырып, кең аумақта әскери-әкімшілік басқарудың қыр-сырын меңгеруіне жол ашты.

Ырғыз бойындағы шайқас және Хорезммен қақтығыс

1218 жылдың көктемінде Жошының жасағы Шыңғыс ханға бағынудан бас тартқан меркіттердің бір тобын өкшелей қуып отырып, Ырғыз өзені бойында Хорезм шаһы Мұхаммедтің шамамен 60 мыңдық әскерімен бетпе-бет келеді. Өз күшінің аздығына қарамастан, Жошы батыл әрекет жасап, қолбасшылық дарынының арқасында шайқасты тең нәтижемен аяқтайды.

Осы қақтығыстан кейін Мұхаммед шаһ ашық шайқастан жиі жалтарып, бекініс-қамалдарды паналауға мәжбүр болғаны айтылады. Бұл жағдай Жошы жасағының далалық ұрыс тактикасындағы тиімділігін аңғартты.

Жетісу мен Сырдария бойындағы қалалар

Келесі жылы Жошы жасағы Жетісудағы қалаларды бағындырып, 1220–1222 жылдары Сырдария бойындағы бірқатар маңызды қалаларды қоршауға алады. Деректерде Отырар, Сығанақ, Үзкент, Баршынкент, Жаркент (кей нұсқаларда Аспас, Жаңакент) сияқты атаулар аталады. Хорезм мемлекеті толық жаулап алынған соң, Жошының беделі одан әрі күшейе түсті.

1223 жылғы Құланбасы құрылтайы және ұлыстың бөлінуі

1223 жылы Жошы әкесінің шақыруымен Сайрам мен Талас аралығындағы Құланбасы жазығында өткен құрылтайға қатысады. Осы жиында Шыңғыс хан жаулап алған жерлерін Бөртеден туған төрт ұлына бөліп береді.

Жошының еншісіне Ертістен Орал тауларына дейінгі, әрі қарай Батысқа қарай бағынған аумақтар тиеді. Ордасы Ертіс өзені бойында орналасты. Құрылтайдан кейін Шыңғыс ханның өзге ұлдары Қарақорымға қайтқанда, Жошы жаңа иелігінде қалып, ұлыстың ішкі құрылымын орнықтыруға ұмтылады.

Әулет ішіндегі шиеленістер

Шығыс деректерінде Жошының күш-қайраты мол, ержүрек, өткір мінезді болғаны жиі айтылады. Кей баяндауларда оның тәуелсіз саясат жүргізуге ұмтылысы әке мен бала арасындағы түсінбеушілікті тереңдеткені көрсетіледі. Бұл тек жеке мінезге ғана емес, ұлыстардың дербестену үрдісіне де байланысты еді.

Жошының іс-әрекеттерін Шыңғыс хан құрған мемлекетке қауіп ретінде қабылдаған бауыры Шағатайдың әкеге жиі шағым жасағаны жөнінде де мәлімет бар. Кей нұсқаларда Шыңғыс ханның өзі Жошының беделі мен батылдығынан сескенгені айтылады. Осындай қайшылықтар әулеттік саясаттың күрделі сипатын танытады.

Қайтыс болуы және тараған аңыздар

Жошы Шыңғыс ханнан шамамен алты ай бұрын қайтыс болғаны айтылады. Оның өліміне қатысты халық арасында бірнеше аңыз-әңгіме тараған: бірінде аң аулау кезінде жараланған құлан айғыры шайнап өлтірді делінсе, екіншісінде аттан құлап, мойны үзіліп қаза тапты деп баяндалады. Тағы бір деректерде «жеке билікке ұмтылды» деген күдікпен Шыңғыс ханның өзі құпия түрде адам жіберіп өлтірткен деген нұсқа да кездеседі.

Қалай болғанда да, Жошының Шығыс Еуропаға бағытталған жорық жоспарын толық жүзеге асыра алмай дүние салғаны және оның қазақ жерінде — Ұлытауда қайтыс болғаны жөніндегі деректер кең тараған.

Ұрпақтары және тарихи мұра

Жошының бірнеше әйелінен көп баласы болғаны айтылады. Тарихи деректерде жиі кездесетін ұлдарының қатарында Орда Ежен, Бату, Берке, Шибан және басқалары аталады. Жошы әулеті кейін Еуразия кеңістігіндегі ірі саяси оқиғаларға тікелей ықпал етіп, Алтын Орда дәуірінің негізін бекітті.

Жошы мазары

Жошының мазары қазіргі Ұлытау өңірінде, Жезқазған қаласынан шамамен 45 шақырым жерде, Кеңгір өзенінің сол жағалауында орналасқан. Бұл кесене — тарихи тұлғаның өмірі мен дәуірін еске салатын маңызды ескерткіштердің бірі.