Қытай әскерлеріне қарсы әрекеттері

Қанжығалы Бөгенбай — Абылай хан дәуірінің даңқты қолбасшысы

Бөгенбай батыр — Абылай хан тұсындағы әйгілі қолбасшы, ерлігімен елге танылған тарихи тұлға. Қазақ жауынгерлері арасында айрықша беделге ие болғандықтан, халық оны «Қанжығалы Бөгенбай» деп атаған.

Шыққан тегі және қалыптасуы

Атасы Әлдекүн мен әкесі Ақша қанжығалы руы ішінде белгілі, сөзі өтімді адамдар болған. Әз Тәуке хан Ақшаға 80 мың сарбаздан тұратын әскерге қолбасшылық міндетін сеніп тапсырғаны да — әулеттің ел ішіндегі орнының айғағы.

Бөгенбайдың болмысы тек соғыс өнерімен шектелмеген. Ол ұсталықпен айналысып, соғысқа қажет қару-жарақ жасаған; сондай-ақ бойында ақындық, айтыскерлік қабілет те болған. Әкесінің өнері мен елдік жолы баласына дарып, ол бала кезінен шешендік дәстүрді бойына сіңіріп өскен.

Жігіт шағында ауыл-ауылды аралап, ру арасындағы дауларға төрелік айтып, билердің құрылтайларына қатысқан. Өзіне жақын сенімді адамдардан топ құрып, кейін бұл жасақ «Қанжығалының қырық батыры» деген атпен елге мәлім болады.

Ерлік даңқы және жорық жырларындағы бейне

Батырлығы мен қолбасшылық дарынының арқасында Бөгенбай үлкен құрметке бөленіп, ерлігі ел аузында аңызға айналды. Қалмақтармен және қытай әскерлерімен болған қиян-кескі шайқастарда көрсеткен қайраты сол дәуірдің жорық жырауларының толғауларында өшпес жыр болып өрнектеліп қалды.

1710 жыл: Қарақұм құрылтайы және елдік таңдау

Тәуке хан ел билеген тұста, 1710 жылы Қарақұмда үш жүздің басын қосқан маңызды жиын өтті. Бұл кеңеске Төле, Қазыбек, Әйтеке билер қатысып, халық жасағының өкілі ретінде Бөгенбай батыр да сайланды. Мұндай сенімнің негізінде оның бүкіл далаға тараған қолбасшылық беделі және Сары-Кеңгір өзені бойындағы жоңғар ноянымен шайқастағы ерлігі жатты.

Аңырақай шайқасы және азаттық жорығы

Бөгенбай есімі 1730 жылғы көктемде Балқаш көлі маңында өткен шешуші Аңырақай шайқасымен тығыз байланысты. Бөгенбай, Қабанбай, Шапырашты Наурызбай, Жәнібек, Малайсары секілді батырлар бастаған қазақ қолдары қалмақ әскеріне күйрете соққы берді.

Аңырақайда ауыр жеңіліске ұшыраған Шуно-Дабо басқарған қалмақ әскерлері Іле өзені бойымен шығысқа қарай шегінуге мәжбүр болды.

Жеңісті баянды ету мақсатымен жауды өкшелей қуып, қазақ жерін азат етуге жиналған үш жүздің әскерлері Шымкентке таяу Ордабасы деген жерде бас қосты. Сол жиында қазақ қолының қолбасшылары болып Әбілқайыр мен Бөгенбай сайланды. Олардың басшылығымен қалмақтарға үсті-үстіне соққы берілді.

Шайқастардың бірінде Бөгенбай батырмен жекпе-жекте қалмақ қолбасшысы Шуно-Дабо қаза тапқан. Бұл оқиға жау әскерінің сағын сындырып, рухын түсіргені айтылады.

Абылай ханмен тізе қосқан кезең

1725–1727 жылдары Бөгенбай батыр Абылай ханмен бірге қазақ қолын басқарды. Осы ұрыстардың нәтижесінде ойсырай жеңілген қалмақ әскері Түркістан мен Саураннан Жоңғар Алатауының арғы бетіне дейін қуылды.

Қытай әскерлеріне қарсы шайқастар

Бөгенбай батыр қартайған шағына дейін ат үстінен түспеген. 1756–1758 жылдары ол Талқы түбінде Шығыс Түркістанға алғаш аяқ басқан қытай әскерлерімен қиян-кескі шайқасқа қатысып, оларды ойсырата талқандап, Үрімшіге дейін қуып барғаны баяндалады.

Батырдың ірі жорықтарының бірі 1750 жылы Аягөз өңірінде сәтсіз аяқталған. Бұдан кейін екі жақ мәмілеге келіп, достық келісім жасасқан.

Даналығы, елшілік сапары және мәңгілік мекені

Бөгенбай батыр — дана, алғыр, ел жағдайын терең түсінген қайраткер. 1761 жылы ол Абылай ханның ұлы Әділді ертіп, Қытайға елшілік миссиямен барған.