Петербургте Шоқанның Жонғария очерктері
Шоқан Уәлиханов: қысқа ғұмыр, терең мұра
«Сүйер ұлың болса, сен де сүй. Сүйінерге жарар ол» (Абай). XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ даласында демократиялық-ағартушылық бағыттағы мәдениеттің қалыптасуына алғашқылардың бірі болып ықпал еткен тұлғалардың қатарында Шоқан (шын аты — Мұхаммедханафия) Шыңғысұлы Уәлиханов айрықша орын алады. Оның қысқа да жарқын ғұмыры мен жан-жақты зерттеушілік қызметі философия, этнография, тарих, экономика, құқық, география, ауыз әдебиеті, әдебиет теориясы сияқты көптеген саланы қамтыды. Шоқан еңбектерінің құндылығы уақыт өткен сайын көмескіленбей, керісінше, тарихи салмақ пен ғылыми мәнге ие бола түседі.
Тегі, туған ортасы, алғашқы қалыптасу кезеңі
Шоқан 1835 жылдың қараша айында қазіргі Қостанай облысы аумағындағы Құсмұрын бекетінде, аға сұлтан Шыңғыс Уәлихановтың отбасында дүниеге келді. Арғы атасы Абылай хан — жоңғарларға қарсы күресте ерлігімен танылған, ел бірлігі мен тыныштығы үшін еңбек еткен Орта жүз ханы. Болашақ ғалымның балалық шағы Көкшетау өңірінде, Сырымбет тауының баурайында өтті; оны әжесі Айғаным тәрбиеледі.
Сібір кадет корпусындағы білім мен көкжиек
1847 жылы он екі жасар Шоқан Сібір кадет корпусына оқуға түседі. Бұл оқу орны оның ғылым мен өнер жолындағы қабілетін ашуда шешуші рөл атқарды. Жабық әскери мекеме болғанымен, мұнда әскери пәндермен қатар орыс және Батыс әдебиеті, география, тарих, философия, физика, математика негіздері, шетел тілдері оқытылды. Сабақ берген ұстаздардың көбі білімді әрі прогресшіл көзқараста болды.
Шоқан тілге жүйрік, зерек оқушы ретінде тез ерекшеленді. Оның ой-өрісінің қарқынды өскенін замандастары да атап өтті. Этнограф-ғалым, бірге оқыған досы Т.Н. Потанин: Шоқан білім мен идея жағынан өзінен үлкендерді де басып озып отырғанын жазады.
Маңызды бетбұрыс: кадет корпусында жүріп-ақ Шоқан туған халқының қажет-мұқтажын терең пайымдап, елге пайдалы қызмет етуге дайын екенін байқатты.
Фольклор, сурет өнері және зерттеушілік әдет
Шоқанның зерттеушілік қабілеті оқу жылдарында-ақ қалыптаса бастады. Ол, әсіресе, жазғы демалыстарда ел ішінен жыр-дастандарды, аңыз-әңгімелерді жинап, қағазға түсіруге ден қойды. «Қозы Көрпеш—Баян сұлу» жыры — оның ерте кезеңдегі жазып алған мұраларының бірі. Бұл бағыттағы ізденістерін шығыстанушы, Петербург университетінің профессоры И.И. Березин жоғары бағалап, Шоқанды көне жазба ескерткіштермен жұмысқа ынталандырды.
Сонымен қатар сурет салу оның қолындағы маңызды құралға айналды: туған жерінің жайлаулары, қоныс-мекені, тұрмыс көріністері қағазға түсірілді. Потаниннің естеліктерінде Шоқанның саятшылық дәстүрін жазуға көмектесіп, дауылпаз, сұңқар сияқты заттар мен көріністердің суретін салғаны айтылады.
Омбыдағы қызмет және отаршылдықты танып-білу
1853 жылы кадет корпусын бітірген Шоқан Омбыда әскери қызметте қалады: 6-атты әскер полкына офицер болып тағайындалып, генерал-губернатор Г.Х. Гасфорттың адъютанты қызметін атқарады. Қызмет барысында ол патша өкіметінің отаршылдық саясаты туғызған әділетсіздіктерді көріп, оған қарсы батыл пікір айтуға ұмтылды. Омбыдан кетіп, туған халқына пайдасы тиетін істермен айналысуды армандағаны Ф.М. Достоевскийге және өзге де достарына жазған хаттарынан байқалады.
Экспедициялар: дерек пен кеңістік
-
1855 жылғы сапар: Семей—Аякөз—Қапал бағытымен жүріп, Іле Алатауын асып, Жоңғар қақпасына дейін жетеді; қайтарда Алакөл мен Тарбағатайды аралап өтеді. Бұл жолы қазақ тарихы, әдет-ғұрып, діни түсінік туралы көптеген материал жинап, көне қалалардың орны мен жазуларды, аңыздарды, өлең-жырларды тіркейді.
Осы деректердің негізінде «Тәңірі», «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы» сияқты еңбектер дүниеге келеді.
-
1856–1857 жылдар: М.М. Хоментовский басқарған әскери-ғылыми экспедицияға қатысып, Ыстықкөл аймағын зерттеуге және картасын түсіруге атсалысады. Жетісу мен Тянь-Шань сапарларында П.П. Семенов-Тянь-Шанскиймен бірге жүруі ғылыми бағыттың тереңдеуіне ықпал етеді.
Нәтижесінде «Жоңғария очерктері», «Қырғыздар туралы жазбалар», «Ыстықкөл сапарының күнделіктері», «Қытай империясының батыс провинциясы және Құлжа қаласы» еңбектері жазылады.
«Манас» және әдебиетке ғылыми көзқарас
Шоқан тарихи маңызы зор мұраларға ерекше мән берді. Ол қырғыздың «Манас», «Семетей» эпостарының бірқатар тарауын алғаш рет орыс тіліне аударып, ғылыми тұрғыдан тарихи әрі әдеби талдау жасап, баспаға ұсынды. «Манасты» өмір, дін, емшілік ұғымдары мен сырт елдермен байланысқа дейін қамтитын халық энциклопедиясы ретінде бағалап, оны «Илиадамен» салыстырды; ал «Семетейді» «Манастың» жалғасы, «қырғыздың Одиссеясы» деп сипаттады.
Әдебиет теориясы мәселелерінде де ол тың тұжырымдар жасады: әр халықтың әдебиетін қоғамдық-әлеуметтік өмірімен байланыста қарастырды, қазақ поэзиясының халықтық сипатына назар аударды. Қазақ өлеңдерін жанрлық тұрғыдан жүйелеуге ұмтылып, жыр, жоқтау, қара өлең, қайым өлең, өлең деп бөліп көрсетті.
Фольклорды салыстырмалы талдау арқылы қазақ ауыз әдебиетінің славян, әсіресе орыс ауыз әдебиетімен сарындық ұқсастықтарын дәлелдеуге тырысты. Өмір шындығы мен тұрмыс ұқсастығы әдебиетте тақырып пен сюжет жақындығын туғызатынын ол қазақ пен араб поэзиясын салыстыру арқылы да түсіндірді.
Ғылыми орта мойындауы: География қоғамы
Шоқанның тарих, география, әдебиет салаларындағы зерттеулері Петербург ғалымдарының назарын аудартты. П.П. Семенов-Тянь-Шанский оның пікіріне үнемі ден қойып, кеңесіп отырған. 1857 жылғы 27 ақпанда Шоқан Орыс география қоғамының толық мүшесі болып сайланды — бұл жас ғалымның еңбегіне берілген жоғары бағаның айғағы.
Қашқария сапары: әлемдік ғылымға қосылған жаңалық
1858–1859 жылдардағы Қашқария сапары Шоқанды ғылыми-зерттеушілік және ағартушылық тұрғыдан жаңа биікке көтерді. Ол кезеңде Қашқария Ресей үшін де, Еуропа ғылымы үшін де аз зерттелген, құпиясы мол өңір саналды. Шоқан осы өлкеге Үндістан арқылы барған неміс географы Адольф Шлагинвейттің қаза болуы туралы алғашқы нақты мәлімет жеткізген тұлға ретінде де белгілі.
Сапар барысында Шоқан ұйғыр тілін меңгеріп, жергілікті әдебиет пен қолжазбаларға, тарихи-этнографиялық деректерге ден қойды, тау жыныстарының коллекциясын жинап, гербарий жасады. Қауіп-қатері мол сапардан 1859 жылдың сәуірінде керуенмен елге оралды.
Экспедицияның басты қорытындысы «Алты шаһардың, яғни Қытайдың Нан-Лу провинциясының шығыстағы алты қаласының жайы туралы» еңбегінде кең баяндалды. Бұл материалдар кейін Германияда неміс тілінде, 1865 жылы Лондонда ағылшын тілінде жарияланып, Шоқан деректерінің халықаралық ғылыми айналымға түсуіне жол ашты.
Петербург кезеңі: картография, лекциялар, қоғамдық ой
1859–1861 жылдары Петербургте болуы — Шоқан шығармашылығының ең өнімді кезеңдерінің бірі. Бас штабтың әскери-ғылыми комитеті тапсырмасымен Орта Азия мен Қазақстанға қатысты карталар әзірледі: «Балқаш көлі мен Алатау жотасы аралығының картасы», «Құлжа қаласының жобасы», «Ыстықкөл экспедициясына қосымша карта», «Қытай империясы батыс өлкесінің картасы» және басқа да жұмыстар. Сонымен қатар География қоғамында, Азия департаменті жанындағы оқу орнында Шығыс Түркістан мен Қырғызстан туралы дәрістер оқып, университет лекцияларына қатысады.
Петербургтегі қоғамдық ахуал — 1861 жылғы реформалар қарсаңы — оның әлеуметтік-саяси көзқарасының тереңдеуіне әсер етті. Ол Достоевскиймен, Семенов-Тянь-Шанскиймен араласып, орыс ғылымы мен әдебиетінің алдыңғы қатарлы өкілдерімен танысты. Ресейдегі әлеуметтік өзгерістер мен революцияшыл демократтардың идеялары Шоқанның демократиялық бағыттағы ойларын айқындай түсті.
Елге оралу, әділет іздеу және реформалар туралы ой
1861 жылы денсаулығына байланысты туған еліне оралған Шоқан халық тұрмысын жақсартуға нақты араласуды ойлады. Атбасар уезіне аға сұлтан болуға талпынғанымен, көпшілік дауыс алғанына қарамастан, Сібір әкімшілігі оны бекітпейді. Потанинге жазған хатында: «Мұндағы мақсатым — халқымды әкімдер мен зорлықшыл бай қазақтардан қорғау еді», — деп ашық көрсетеді. А.Г. Майковқа жазған хатында да еңбекші жұртқа жақындығын, әлеуметтік әділетті талап еткенін нақтылай түседі.
«Сот реформасы туралы жазбалар»: прогресс өлшемі
1863–1864 жылдары Шоқан Омбыға барып, Сібір қазақтарына арналған сот реформасын әзірлеуге қатысады. Осы тұста оның әйгілі «Сот реформасы туралы жазбалары» дүниеге келеді. Онда реформа халықтың нақты мұң-мұқтажына қызмет етуі керек екенін, ең бастысы экономикалық және әлеуметтік жаңғырудың маңызын ерекше атап өтеді: прогресс — адамның тұрмысын жақсартуға жағдай жасайтын өзгерістердің жиынтығы; ал бұған кедергі келтіретін реформалар халыққа зиян.
Шоқан облыстық биліктің үстірт қарауына қарсы шығып, реформаны ақсүйектердің ғана емес, қалың бұқараның тілек-мүддесімен үйлестіруді талап етеді. Бұл ойлар бүгін де өзектілігін жоғалтпайды.
Оңтүстікке сапар және зорлыққа қарсылық
1864 жылы наурызда Шоқан Оңтүстік Қазақстанды Ресейге қосу жөніндегі полковник М.Т. Черняевтің әскери экспедициясына шақырылады. Алайда жергілікті халыққа жасалған озбырлық пен қаталдыққа наразылық білдіріп, экспедициядан бөлініп кетеді. Верныйға (қазіргі Алматы) келіп, Албан руының аға сұлтаны Тезек төренің ауылына тоқтайды. Мұнда да халықтың жағдайын бақылап, аңыз-әңгіме, ертегі-жыр жинауды жалғастырады; Батыс Қытайдағы қоғамдық-саяси ахуалға, дүнген көтерілісіне қатысты деректерге назар аударады.
Қорытынды ой
Шоқан Уәлиханов — қазақ рухани ізденісінің жарқын көрінісі ғана емес, қоғамдық ойдың биіктей түсуіне ықпал еткен ірі құбылыс. Оның өмірі қысқа болғанымен, жинаған дерегі, жасаған ғылыми қорытындылары, адамгершілік ұстанымы мен әділет туралы талабы — бүгінгі оқырман үшін де бағалы бағдар.