Қараса өзінің жолдас қызы

Жесір келіннің шарты және ханның жүзігі

Бір кедей шалдың бір ұлы, бір қызы болады. Ұлы мен қызы он жеті-он сегізге келгенде, шалдың жары қайтыс болады. Шал қолындағы азын-аулақ малының бір бөлігін беріп, ұлын өзі секілді кедейдің жалғыз қызына үйлендіреді. Келіні асқан сұлу екен.

Алайда көп кешікпей жас жігіт дүние салады да, келін жесір қалады. Шал келіні мен қызын паналатып, асырап отырады. Келін қайта тұрмысқа шықпай, шаңырақтың берекесін ұстап қалады.

Бір күні шалдың үйіне үш жолаушы қонады. Солардың бірі — қарапайым киінген, ел аралап жүрген өзге жұрттың ханы екен. Ол келіннің сұлулығына көзі түсіп, шалға: «Келініңе құда түскім келеді, қалың малды мол беремін» деп қолқа салады.

Сонда келін ханға батыл шарт қояды: малдың керегі жоқ, егер үйленем десе, осы шаңырақта қалып, шал мен қайын сіңілісін асырап, үшеуімен бірге тұруы керек. Әйтпесе, оған тимейтінін айтады. Хан келісіп, үш ай бойы сол үйде тұрады. Көп ұзамай келін жүкті болады.

Бір күні хан елін сағынып, қайтып барып келетінін айтады да, өз аты жазылған жүзігін беріп: «Егер мен қайтпай қалсам, ішіңдегі бала ұл болса да, қыз болса да, осы жүзікті бер» деп қоштасады. Хан кетеді, бірақ қайта оралмайды.

Төлепбергеннің ер жетуі және намыс сөзі

Келін аман-есен босанып, ұл табады. Баланың атын Төлепберген қояды. Айлар мен жылдар өтіп, Төлепберген он алты жасқа толады: батыр тұлғалы, көркі де келісті болып өседі.

Бір үлкен аста ел-жұрт жиналып, жүйріктер мен балуандар күш сынасады. Өз елінің атақтысы — түйе балуан, бәрін жығып, ақырында Төлепбергенмен күреседі. Төлепберген оны үйіріп ұрып, қабырғасын күйретіп, аяғын сындырады.

Осы сөз Төлепбергеннің ішін өртейді. Үйге келіп, әке-шешесінен әкесі туралы сұрайды. Сөйтіп жүріп, анасы оған ханның қалдырған алтын жүзігін береді. Төлепберген әкесін іздеуге жолға шығады.

Қорған түні: алтын сандықтағы Айгүл

Ұзақ жүріп, шаршап-шалдығып, Төлепберген иен даладағы қорғаны бар қалың бейіттің маңына түнейді. Түнде бір топ адам келіп, бір нәрсені асығыс көміп кетеді. Төлепберген аршып қараса — алтын сандық.

Сандықтың ішінен үсті-басы қанға боялған сұлу қыз шығады. Қасына тоғыз алтын мен бір уыс тұз қоса салынған екен. Қыздың шала жаны барын байқап, Төлепберген оны суға апарып, қанын жуып, су ішкізеді.

«Атымды сұрама» деген аманат

Қыз есін жиып: «Мен сені мұратыңа жеткіземін. Бірақ қазір менің аты-жөнімді сұрама. Ал сенің атыңды мен сұраймын. Мына тоғыз алтынға мені емдет» дейді. Төлепберген қыздың тоғыз жерден найза тигенін аңғарады.

Қыз хат жазып береді: отыз шақырым жердегі қалаға барып, төртбұрыш үйде отырған ақсақалға хатты тапсырса, ол еріп келетінін айтады. Төлепберген айтқанын істейді. Ақсақал келіп, екеуін үйіне апарып, қызды емдеп жазады.

Тоғыз алтын күнкөріске жұмсалып таусылғанда, қыз тағы хат жазып береді: қаланың ортасындағы есігінің алдына адам басы ілінген алтын сарайға кіріп, ондағы ақсақалға берсе, ақша беретінін айтады. Төлепберген барып, мың сом алып қайтады.

Кейін қыз үшінші рет хат жазып, сол адамнан патшалық киім алғызады. Артынша: «Жиырма бес алтынға арғымақ ал» деп жұмсайды. Төлепберген қала шетіндегі базардан арғымақ сатып әкеледі.

Екі патша, алтын діңгек және қырық бөлмелі сарай

Қыз Төлепбергенді патшалық киімге киіндіріп, арғымаққа мінгізіп, қала арасына жібереді. Ат ойыны болатын жерде ол екі патшаға жолығып, олардың қонағы болады. Қыздың айтуымен Төлепберген түнемей қайтады да, екі патшаны өздері тұрған жерге қонаққа шақырады.

Төлепберген уайымға қалады: кедей шалдың төртбұрыш тамында екі патшаны қалай күтпек? Қыз тағы хат жаздырып, баяғы мың сом берген адамға жібереді. Сонда ол қырық диюды ертіп келіп, көзді ашып-жұмғанша қырық бөлмелі сарай салдырады, ортасына үш алтын тақ орнатады. Дастарқанға алуан түрлі тағам әзірленеді.

Кешке екі патша келеді. Сарайда думан құрып, қырық дию қызмет етеді. Түнде Төлепбергенді әлдекім оятып, жолдас қыз: «Қырық диюға екі патшаны өлтірттім» дейді.

Таң атқанда Төлепберген оянса, сарай да, қыз да жоқ. Өзі үлкен дарияның жағасында жалғыз жатыр. Қапаланып, жардан суға секіреді. Сол сәтте оны біреу іліп алып құтқарады — баяғы қыз, үстінде патшалық киім.

Айгүлдің сыры: опасыз уәзірлер және періден келген қырық жігіт

Қыз ақиқатын ашады: ол — Әлім патшаның жалғыз қызы, аты Айгүл. Әкесі өлген соң, орнына өзі патша болады. Бірақ екі уәзір «қыз патша бола алмайды» деп бақталасып, ұйықтап жатқанда найзамен түйреп, сандыққа салып көмдірген.

Айгүл түсінде Төлепбергенге ғашық болғанын, түс жорушының «өліп көрге түскенде жолығасың» деген жорамалы дәл келгенін айтады. Әлгі өлтірілген екі патша — сол екі уәзір екен.

• Алғаш емдеген ақсақал — әкесінің досы, ғалым адам.

• Мың сом берген адам — әкесінің шаруашылық басшысы.

• Қырық дию — әкесі періден әкелген қырық жігіт; құс болып ұша алады.

Айгүл Төлепбергеннің әкесінің патша екенін ғалым ақсақалдың оймен тапқанын да айтады. Сосын: «Енді менің орныма патша бол. Әкеңді періге мініп өзім іздейін» дейді.

Бірақ Төлепберген: «Әкемді өз еңбегіммен табамын» деп келіспейді. Айгүл оған алтын ақша беріп, арғымақ мінгізіп: «Әкеңді тапқан соң, маған қайта орал» деп шығарып салады.

Әкені табу: жүзіктің куәсі

Төлепберген ұзақ сапардан кейін бір қалаға келіп, саудагер болып дүкен ашады. Оның келбеті мен жүріс-тұрысына қала халқы таңырқайды.

Бір күні сән-салтанаты келіскен үш қыз келіп, оны қонаққа шақырады. Төлепберген солардың сарайында отырғанда екі мүсәпір адам кіріп, тамақтан соң шығып кетеді. Төлепберген сол сарайға қонады.

Ертеңінде қала патшасы Төлепбергенді шақырып, түнде қайда болғанын сұрайды. Төлепберген болған жайды айтады. Сөйтсе, әлгі үш қыз — патшаның қыздары, ал мүсәпір болып келгендер — патша мен оның уәзірі екен. Патша ашуға мініп, Төлепбергенді де, үш қызды да дарға асуға әмір етеді.

Дәл сол сәтте Төлепберген қолындағы, үстінде патшаның аты жазылған жүзікті алдына тастап: «Мен әкемді іздеп жүрген жетім едім. Кезіксе, әкеме табыс ет. Өлгенімді айт» дейді.

Патша жүзікті көре сала Төлепбергенді құшақтап алады. Бұл — баяғыда ел аралап кеткен өз әкесі еді. Осылайша Төлепберген де, үш қыз да аман қалады.

Жекпе-жектегі қайта қауышу

Кейін Төлепберген әкесінің орнына патша болып тұрған кезде, өзге елдің патшасы жаулықпен келеді. Төлепберген соғысқа өзі шығып, жау патшасын жекпе-жекке шақырады. Екеуі үш күн алысып, ешқайсысы жеңе алмайды.

Ақыры қарсыласының жүзіндегі перде түсіп кетіп, оның Айгүл патша екені белгілі болады. Екеуі танысып, құшақтасып табысады.