Қожа Ахмет Йассауи ілімі
Негізгі деректер
Дүниеге келгені
Шамамен 1093 жыл (кей деректерде 1103, 1041 жылдары да аталады), Оңтүстік Қазақстан өңірі, Сайрам (Исфиджаб).
Қайтыс болғаны
1166 жыл, Түркістан (Иасы).
Мансабы
Ақын, пәлсапашы, сопылық ілімнің көрнекті өкілі.
Тарихи орны
Қожа Ахмет Йассауи — түркі халықтарының, соның ішінде қазақ халқының байырғы мәдениетінде айрықша орны бар рухани тұлға.
Өмірбаяны
Қожа Ахмет Йассауи — Түркістан өңіріндегі ғұлама, әулие, сопылық дәстүрдің ірі насихатшысы. Оның арғы тегі қожалар әулетіне қатысты деп айтылады.
Отбасы және тегі
- Әкесі: Исфиджабта даңққа бөленген әулие, Әзірет Әлінің ұрпағы саналатын Шейх Ибраһим.
- Анасы: Мұса шейхтың қызы Айша (Қарашаш ана).
- Кейбір деректерде Ибраһим атты ұлы және Гауһар Хошназ (Жауһар Шахназ) атты қызы болғаны айтылады. Ұрпағы негізінен осы қызынан тарайды.
Тарихи-рухани орта
IX–X ғасырларда Отырар, Исфиджаб, Баласағұн, Иасы, Сауран, Сығанақ, Шаш және өзге де Мауераннахр қалаларында исламды уағыздау ісі күшейіп, кейін медресе-теккелер орнықты. Исфиджабта Йассауи дүниеге келмей тұрып-ақ ханафи мазһабы өкілдері болғаны айтылады. Йассауи ілімінің қалыптасуына осы тарихи-әлеуметтік жағдайлар ықпал етті.
Ұстаздары мен шәкірттері
Ұстаздарының көшбасшысы ретінде Арыстан баб аталады. «Рашахат-ул айн-ил хайат» еңбегінде Қожа Ахметтің Арыстан бабқа шәкірт болғаны, заһир және батин ілімдерінің сырын меңгергені, оған ұзақ жыл қызмет еткені баяндалады. Йассауидің «Диуани хикметінде» де Арыстан баб жиі еске алынады.
Шәкірттері қатарында Мансұр Ата, Сайид Ата Хорезми, Сүлеймен Бақырғани (Хакім Ата), сондай-ақ Мұхаммед Данышменди, Садр Ата, Бадр Ата, Қажы Бекташ Әулие, Сары Салтұқ, Шейх Лұқпан Перенде аталады. Кей зерттеушілер Шопан Ата мен Зеңгі Баба есімдерін де қосады.
Өз хикметтеріндегі дерек ізі
Ақын өз тегін және рухани ортасын хикметтерінде ишарамен баяндайды. Мысалы, 149-хикметінде өзіне қатысты:
«...Ысқақ баба жұрыны, шейх Ибраһим құлыны, Машайықтар ұлығы — шейхым Ахмет Ясауи. ...Иасы оның арасы, жатыр гауһар парасы, Машайықтар сарасы — шейхым Ахмед Ясауи.»
Түркістанға келуі
Деректерде Ахметтің Бұқарада діни білім алғаны, кейін Түркістанға келіп, сопылық-діни идеялардың ірі насихатшысына айналғаны айтылады. Ақын өз өлеңдерінде Түркістанға келген шағын да жырмен жеткізеді:
«...Он жетімде Түркістанда тұрдым, міне. Он сегізде Шілтеменеи шарап іштім, Рузы қылды, Жәннат кезіп қорлар құштым, Хақ Мұстафа жүздерін көрдім, міне...»
«Диуани Хикмет»
Қожа Ахмет Йассауидің бүгінгі ұрпаққа жеткен ең көлемді мұрасы — «Диуани Хикмет» (хикметтер жинағы). Бұл шығарма 1878 жылы жеке кітап болып басылып, кейін Ыстамбұл, Қазан, Ташкент қалаларында бірнеше рет жарық көрген. Соның ішінде 1901 жылы Қазанда Тыныштықұлы қазақ оқырманына арнап шығарған нұсқа да аталады.
Мазмұны
- Төрт тармақты өлең үлгісімен жазылған.
- Балалық шағынан пайғамбар жасына келгенге дейінгі өмір жолын суреттейді.
- Тіршіліктегі мехнат, қайғы-қасіретті баяндайды.
- Хандар, бектер, қазылар тарапынан болған қиянатты сынайды.
- Дүниенің өткіншілігін еске салады.
Құндылығы
«Диуани Хикметтен» түркі халықтарының, соның ішінде қазақ халқының ертедегі мәдениеті, әдебиеті, тарихы, этнографиясы және қоғамдық өміріне қатысты маңызды деректер табуға болады.
Түркістандағы кесене
Қожа Ахмет Йассауи Түркістан қаласында жерленген. Ол «Әзірет Сұлтан» аталып, XIV ғасырдың соңында Ақсақ Темір оның басына күмбезді кесене тұрғыздырғаны айтылады.
Қожа Ахмет Йассауи ілімі: өзек ұғымдар
Ілімнің іргетасы
Теориялық негіз
Шариғат пен мағрифат.
Тәжірибелік негіз
Тариқат.
Негізгі мақсат
Адамның өзін-өзі тануы арқылы Хақты тануы.
Тәуба мен құлдық: рухани жолдың шегі
Бұл жолдың алғашқы мақамы — тәуба, соңғысы — құлдық (убудийат). Адам жаратылыс сырын таныған сайын өзінің қоғам мен адам арасындағы көпір болуға тиіс парызын ұғынады.
Хикметтің өзегі — адам
Йассауи хикметтерінің өзегінде адам тұлғасы тұр. Кемелдікке жету үшін адам қажетті білімді игеруі керек, ал бұл білімнің қайнары — хикмет.
«Топырақ болу» символизмі
Хикметтерде адам жаратылысы Құрандағы түсінікпен астасып, су мен топырақ ұғымдарымен беріледі. Сопылық мағынада топырақ — қарапайымдылық, парасат, нәпсіге қарсы тұрудың ишарасы. Нәпсіқұмарлық, менмендік, өркөкіректік — адамды адамдықтан алыстататын қасиеттер ретінде сыналады.
«Басым топырақ, өзім топырақ, тәнім топырақ; Хаққа қауышар ма екем деп — рухым мұштақ.»
Мұндағы мағына — нәпсіден арылу арқылы уисалға (Хаққа қауышу) ұмтылу. «Топырақ болғыл, әлем сені басып өтсін» деген ой — кішіпейілділік пен рухани тазаруға шақыру.
Хаққа қызмет — халыққа қызметтен басталады
Йассауи ілімінде Хаққа қызмет ету — халыққа қызмет етуден басталады. Мұның шарты — нәпсіні тыю, «топырақ сипатты» болу, өзін ел-жұртқа арнау.
Ашқ пен дерт
Кемелдікке жету үшін адамда ашқ (қуатты махаббат) пен дерт болуы керек деген тұжырым кең айтылады:
«Дертсіз адам адам емес, мұны аңла; Ашқсыз инсан хайуан жынысы, бұны тыңда.»
Мұндағы «дерт» — немқұрайлылыққа қарсы рухани сергектік, қоғамның мінін көріп, дауа іздеуге итермелейтін ішкі жауапкершілік.
Адамды құрметтеу қағидасы
Йассауи дүниетанымында адам баласын кемсітпеу, тегіне-түсіне, дініне қарамай қадірлеу парыз ретінде танылады. Осы ой мына хикметпен түйінделеді:
«Сүннет екен кәпір де болса берме азар, Көңілі қатты ділазардан Құдай бизар.»
Ғарип ұғымы
Ілімде ғарип (жалғыздық пен рухани күй кешу) бейнесі де дәріптеледі. Йассауи өзін де ғарип ретінде сипаттап, рақымды тек Алладан күтетінін айтады. «Қай жерде ғарип көрсең, һем дем болғыл» — демеу болу, қолдау көрсету, құрметтеу қағидасын бекітеді.
«Өлмес бұрын өлу» философиясы
Йассауи ілімінде нәпсі мен рух қарама-қарсы қойылады: рухтың тірі болуы үшін нәпсінің «өлуі» шарт. Бұл — рухани тазару, «масиуаны» (Хақтан өзге барлық нәрсені) тәрк ету арқылы шынайы өмір мәнін ұғынуға шақыратын тұғыр.
«Муту қабла ан тамуту — топырақ болмақ; Ашқтар өлмес бұрын өледі екен... Құл Қожа Ахмет, нәпсіні тептім, нәпсіні тептім, Өлмес бұрын жан берудің дертін шектім...»
Ішкі еркіндік
Йассауи ілімінде ең жоғарғы құлшылық халінің бірі — еркіндік. Бұл — сыртқы емес, ішкі еркіндік. Хаққа толық құл болған адам ғана Алладан басқа барлық тәуелділіктен арылып, азат бола алады. Ал нәпсі, мансап, байлық, атаққа табыну — ішкі еркіндіктен қорқу ретінде сипатталады.
Зікір және ұмытшақ табиғат
Адамның «инсан» — ұмытшақ жаратылыс екенін ескере отырып, Алланы еске алу (зікір) кемелдендіруші тәсіл ретінде сипатталады. Йассауи дәстүрінде зікір, уажд, сама сияқты тәжірибелер — рухани сертті ұмытпауға бағытталған әдістер қатарында айтылады.
Ахлақ: адамгершілік өзегі
Йассауи ілімінің танымдық тірегіндегі басты ұғымдардың бірі — ахлақ (мораль). Ахлақ — хикмет арқылы қалыптасатын рухани құндылықтар жиыны. Адам рухани-ахлақтық қасиеттерді бойына сіңіргенде ғана жан тыныштығына және шындыққа қауышады.
Түркі дүниесіне ықпалы
Қожа Ахмет Йассауи көшпелі түркі қауымын имандылыққа шақырып, түркі халықтарының мәдениетіне терең ықпал етті. Түркілік дүниетанымдағы сыршылдық (мистика) дәстүрімен ұштасқан сопылық таным уақыт өте келе түркі мұсылмандығының маңызды ерекшеліктерін қалыптастырды.
Тіл және әдебиеттегі жаңалық
Йассауи исламды тек араб тілі арқылы ғана ұғынуға болады деген шектеулі түсінікке қарсы тұрып, сопылық әдеби дәстүрді көне түркі әдеби тілі — шағатай тілінің өрнегімен жеткізді. Шариғат қағидаларын қалың қауымға өз тілінде түсіндіру үшін хикметтерін поэзияның айқын, жақын стилімен жазды.
Дәстүр мен жаңғыру
Йассауидің жазба әдебиет үлгісіндегі мұрасы түркі топырағындағы суырыпсалмалық дәстүрге жаңа мазмұн қосып, дидактикалық әдебиетті насихаттық ой-тұжырымдармен байытты. Фольклор мен жазба әдебиеттің жақындасуына дәнекер болды.
Кең тараған ықпал
Йассауи дәстүрі түркі-мұсылман әлеміне кең тарады. Кіші Азияда Қажы Бекташ, Жүніс Әмре секілді тұлғалар шығармаларынан Йассауи сарыны байқалады. Қазақ әдебиетінде Асан Қайғыдан Абайға дейін, әрі бүгінгі күнге дейін оның ықпалы сезіледі.