Маланья шешей
«Несі бар, мама! Кәрілікке қолды бір сілтеп, келіп қайтпайсыз ба? Москваны аралап, бәрін де көрер едіңіз. Жол қаражатыңызға ақша жіберемін. Ең дұрысы, ұшақпен келіңіз — жолыңыз арзанға түседі. Қай мезгілде қарсы алатынымды біліп отырайын, бірден жеделхат жіберіңіз. Ең бастысы — жүрексінбесеңіз болды».
Маланья шешей хатты оқып шықты да, кеберсіген ернін шүршитіп, ойланып қалды.
— Павел шақырып жатыр, — деді ол Шуркаға, көзілдірігінің үстінен қарап. (Шурка — Маланья кемпірдің жиені. Қызы тұрмыста жолы болмай, үшінші рет күйеуге шыққан соң, «Шурканы өз қолыма ала тұрайын» деп тілек білдірген-ді.)
Маланья жиенін жақсы көреді, бірақ соған қарамастан, қылтың-сылтыңсыз, қатаң ұстайтын. Шурка үстел басында сабақ оқып отырған. Әжесі әлгідей дегенде, ол иығын қиқаң еткізді де, «шақырады екен — бара бер» дегендей сыңай танытты.
Шешімнің басы: демалыс пен жеделхат
— Сенің анау демалысың қашан еді? — деп сұрады әжесі Шуркадан.
Шурканың құлағы елең ете қалды.
— Қайсысы, қысқы демалыс па?
— Қайсысы болушы еді, әлде жазғысы ма?
— Бірінші қаңтардан басталады. Оны неге сұрадыңыз?
Әжесі ернін тағы да шүршитіп, ойланып қалды. Шурканың жүрегі бір қуаныш сезгендей лүп ете түсті.
— Не үшін керек еді? — деп қайта сұрады ол.
— Ештеңе емес. Сабағыңды оқи бер.
Кемпір хатты алжапқышының қалтасына салып, киініп тысқа шықты. Әжесінің қайда баратынын аңдамақ болған Шурка жүгіріп терезе алдына келді.
Қақпа алдында Маланья көрші әйелді жолықтырып, дабырлап әңгімесін айта бастады:
— Павел «келіп қайт» деп Москваға шақырып жатыр. Не істерімді білмеймін. Ақылым жетпей тұр. «Келе гөр, мама, сізді сағындым» депті.
Шурка көрші әйелдің не дегенін ести алмады. Ал әжесі дауыстап:
— Бәрі өзіме байланысты. Барып қайтсам да болар еді. Немерелерімнің бірін де көрген емеспін, суреттегісі болмаса. Бір жағынан қорқамын да...
Айтқанша-ақ төңірегіне бір топ әйел жиналып қалды. Маланья «Павел Москваға шақырып жатыр» дегенін қайта-қайта қайталап, кеңес сұрап тұрғандай болды. Әйелдер болса, «нар тәуекел, жүріп кет» дескенге ұқсайды.
Екі мінездің айнасы: әже мен жиен
Шурка екі қолын қалтасына салып, үй ішінде әрлі-берлі жүре бастады. Әжесі сияқты мұның да жүзінде армандау, ойға шому бар. Шурка әжесіне қатты ұқсайтын: қағылез, ашаң жүзді, байсалды, қысық көзді. Бірақ мінездері бір-біріне келмейтін.
Маланья
Өте ұқыпты, тарамыс, тұрған бойы айғайға дайын.
Шурка
Ұқыпты, бірақ өлердей ұялшақ, бұйығы, өкпешіл.
Жеделхат жазу: сөздің салмағы мен ақшаның есебі
Кешке қарай Москваға жіберілетін жеделхатты жазу басталды. Әжесі айтып отырады, Шурка жазады.
— «Қымбатты балам Паша, егер сен менің келуімді қалайтын болсаң, әрине, онда мен кәрілікке қарамастан баруыма болады...»
— Сөз-ақ! — деді Шурка. — Жеделхатқа бұлай жаза ма екен? «Келеміз. Нүкте». Бітті.
Кемпір ренжіді:
— Алтыншы класта оқисың, Шурка, сонда да еш нәрседен хабарың жоқ. Аздап болса да үйренуің керек қой.
Шурка жеделхат бағасын да есептеді: әр сөзін санап, «жиырма сомнан аса шығады» деп шықты. Әжесі жеделхатты қалтасына салып:
— Поштаға өзім барамын. Сен есептеп жеткізе алмайсың, білгішсің.
«Ұшады екенсіз ғой?»: Егордың кеңесі және үрейдің ұлғаюы
Сағат он бір шамасында көршісі Егор Лизунов келді. Ол мектептің шаруашылығын басқаратын, өз заманында ұшаққа да мінген адам.
Егор тонын, бас киімін шешіп, бурыл тартқан дымқыл шашын темірдей алақанымен сипай түсіп, үстел басына келіп отырды. Түпкі бөлмеден пішеннің, қамыт-сайманның иісі мұрынға ұрып тұрды.
Маланья еден астынан үш литрлік үлкен бөтелкемен сыра алып шықты.
— Демек, ұшасыз екен ғой? Қалаға барасыз да Бийск–Томск пойызына отырасыз, Новосібірге жетесіз. Онда әуе билетін сататын кассаны табасыз... тіпті әуежайға төтелей баруға да болады...
— Тоқтай тұр! «Болады» дегенің көбейіп барады, — деді кемпір. — «Боладыны» қоя тұр. Не істеу керек — соны айт. Асықпай айт.
— Жазып отыр, Шурка, — деп бұйырды әжесі.
Шурка дәптеріне түскен «бағыт»
- Новосібірге жету.
- Толмачевоға қалай баратынын сұрау.
- Москваға билет сататын кассаны шатастырмау.
- ТУ-104-ке отыру, ұшу уақыты шамамен бес сағат.
- Жолай Свердловскіге қонуы мүмкін.
Егор ішкен сайын сөзін «әшкерелей» түсті: кассаны шатастырып, Владивостокқа ұшып кететіндер болады деді; «ұшақ жүйкені алады» деді; белдік тағуды міндетсінді; ең сорақысы — «реактивті ұшақта бірден кетесің, тамтығың да қалмайды» деп қойды.
Маланьяның ішіндегі батылдық әр стақан сайын қысқара берді. Қорқынышқа азық болғаны — кеңестің өзінен гөрі, кеңесті айтқан адамның күйі еді: Егор тез масайып, әңгімені қоюлата түсті.
Ақырында Егор қоштасып, «қорықпаңыз, тек кабинадан аулағырақ, құйрық жаққа таман отырыңыздар» деген «түйінін» айтып, теңселе шығып кетті. Көшеге шыға бере баяулатып әнге басты да, жарты жолда тоқтады.
Қорқынышқа қарсы амал: хатқа жасырылған өтініш
Егор кеткесін, Маланья терезеге телміріп ұзақ тұрды.
— Қорқамын, Шурка, — деді әжесі.
— Жұрттың бәрі ұшып-қонып жүр ғой...
— Пойызбен кеткеніміз дұрыс шығар.
— Пойызбен болса, менің демалысымның бәрі жолда өтеді ғой...
Сөйтіп, хат жазылды. Бұл жолы жеделхат емес, ұзақ хат: әжесі де, Шурка да өз ойларын қосып отырды. Әжесі жаздырды: жазда пойызбен барамыз, демалыс қысқа, күзге қарай барсақ та болар, саңырауқұлақ піседі, ет тұздалады, шырғанақтан варенье қайнайды — «Москвада бәрі сатулы, ал ондағы жұрт мен сияқты істей алмайды» дегені де бар.
Шурканың өз атынан қосқан сөзі
Шурка болса хатқа жасырын өтініш қосты: Егордың «мотор өртеніп жатыр еді» деген мысалын күмәнді санады; «жолаушыларға парашют берілмейді» деген сөзге де сенбеді. Ең бастысы — Павел ағай әжесіне «ұшу қорқынышты емес» деп хат жазсын, бірақ оны Шурка айтқанын білдірмесін деді. Әйтпесе әжесі жазда да бармай қалуы мүмкін: бақша, шошқа, тауық, қаз — ауыл тірлігі жібермейді.
Шурканың арманы анық еді: Москваны өз көзімен көру. География мен тарихтан таныған қала «кітаптағыдай» емес, «көзбен көргендей» болмайды.
Кемпір конвертке хатты салып, мекенжайды өзі жазды — бұл да оның ұқыптылығының бір белгісі:
Москва, Ленин даңғылы, 78-үй, 156-пәтер
Советтер Одағының Батыры Павел Игнатьевич Любавинге
Сібірдегі шешесінен
— Осылай болсын, — деді әжесі. — Шурка, сен сәл шыдай тұр. Жазда барамыз.
— Мен шыдаймын. Ал сіз біртіндеп жолға дайындала беріңіз, бәлкім, тәуекел деп ұшып та қаларсыз, — деді Шурка.
Түнгі ой: Кремль, батылдық және үйреншікті қорқыныш
Түнде Шурка әжесінің пеш үстінде дөңбекшіп, баяу күрсінгенін, күбірлегенін естіп жатты. Өзі де ұйықтамады. Бір сезім оны жақын болашақта талай тосын жаңалық күтіп тұрғандай жетеледі.
— Шурка!
— Не, әже?
— Павелді Кремльге кіргізетін шығар-ау.
— Кіргізетін шығар. Неге сұрадыңыз?
— Ең болмаса Кремльді бір көрсем-ау деймін...
Тағы бір сәт үнсіздік орнады. Шурка шыдай алмай:
— Әже-ай, мұнда отырып жоқ нәрседен қорқасыз. Сонда барып батылдық қайдан табылар сізге?
— Ұйықта! — деп әжесі зекіп тастады. — «Батыр» екенсің. Шалбарыңа алдымен өзің-ақ жіберерсің.
— Мен қорықпаймын, бәс тігесіз бе?!
— Жарайды, ұйықта. Таңертең тағы да ұйықтап қаласың мектебіңе.
Шурка үнсіз қалды. Бірақ оның ішінде бір нәрсе шешіліп қойғандай еді: қорқынышқа қарамай, бір күні бәрібір жолға шығу керек. Мәскеуді көру — арман ғана емес, өзіңді өсіретін сын сияқты.