Махмұд Қашқари (толық аты - жөні Махмұд ибн Әл - Құсайын ибн Мұхаммед) (1029 - 1101) - түркі тілдерінің тұңғыш сөздігін құрастырушы, энциклопедист - ғалым, атақты Диуани луғат - ат - түрік еңбегінің авторы
Ғұлама ғалымның тұлғасы
Махмұд Қашқари (толық аты-жөні Махмұд ибн Әл-Құсайын ибн Мұхаммед) (1029–1101) — түркі тілдерінің тұңғыш сөздігін құрастырған энциклопедист-ғалым, әйгілі «Диуани луғат-ат-түрік» еңбегінің авторы. Ол Қашғарда дүниеге келіп, Баласағұн қаласында өмір сүрген. Қарахандар әулетінің ақсүйек ортасынан шыққан: әкесі Құсайын Мұхаммед — Мауереннахрды жаулаушы Боғырханның немересі.
Қашқари Қашғарда білім алып, оқуын Бұхара мен Бағдадта жалғастырды. Түркі халықтарын кеңінен аралап, құқық ілімі, арифметика, Құран, шариғат және хадис салалары бойынша терең білім жинады. Араб және парсы тілдерін меңгеріп, олардың әдебиеті мен мәдениетін жан-жақты игерді.
«Диуани луғат-ат-түрік»: мақсат және ұстаным
Түркі тілінің мәртебесін көтеру
XI ғасырда жазылған бұл еңбек түркі тілдерінің ғылыми беделін арттыруды көздеді. Қашқари сөздікте тек түркі сөздерін жинақтап, өзге тілден енген сөздерді әдейі қолданбауға ұмтылған.
Еңбек Бағдад ғалымы Әбдірахман әл-Басридың (VIII ғ.) «Китабул айни» атты еңбегін үлгі ете отырып түзілгені айтылады.
Ғылыми жүйелеу және әдіс
3 томнан, 8 кітаптан тұратын бұл еңбекте 6800 түркі сөзі ғылыми жүйеге түсірілген. Қашқари түркітану тарихында алғаш рет тарихи-салыстырмалы тәсілді қолдана отырып, диалектологияның негізін қалауға жол ашты.
- Айтылу мен жазылу ерекшеліктерін ажырату
- Тілдік заңдылықтарды талдау
- Қолданыс аясына қарай белгілерін көрсету
Сөздік қана емес — дәуір энциклопедиясы
Қашқаридің еңбегі ерте орта ғасырлық түркі әлемінің рухани-мәдени келбетін кеңінен танытатын энциклопедиялық жинақ іспетті. Сөздерге түсінік беруде ол 242 бәйіт пен 262 мақал-мәтелді пайдаланады. Сонымен бірге ауыз әдебиетінің жоқтау («Алып Ер Тоңға өлді ме?»), айтыс («Жаз бен қыстың айтысы») секілді үлгілерін қамтиды.
Поэтикалық қабат
Кітапта ерлік істерді мадақтайтын, табиғат көріністерін және ғашықтық сезімді жырлайтын шумақтар жиі ұшырасады. Түркі топырағында сопылық поэзия Ясауиден басталады деген түсінік орныққанымен, оның ертерек үлгілерін Қашқаридің сөздігінен де табуға болады.
Этнография және тұрмыс деректері
Ғалым сөздігінде 29 тайпаның этнонимдері мен топонимдерін, туыстық атауларды, киім-кешек пен тағам атауларын, салт-дәстүр ерекшеліктерін атап, ұсақ рулардың таңбаларына дейін сипаттайды.
Тарихи-мәдени байланыстар және дереккөз мәні
Еңбекте сол дәуірдегі түркі халықтарының дүниетанымы, этникалық нормалары мен құндылықтары, өзін-өзі ұстау дағдылары тіл арқылы ашылады. Сондай-ақ әртүрлі тайпалар арасындағы тарихи-мәдени байланыстар мен Қазақстан және Орта Азия аумағында болған кейбір оқиғалар туралы құнды мәліметтер беріледі. Мәселен, Ескендір Зұлқарнайын жорықтарына қатысты деректер атап өтіледі.
Еңбектің тағдыры: қолжазба, көшірме, табылуы
Сөздіктің түпнұсқасы сақталмаған. Бізге жеткен нұсқа — А. Абулфатх 1266 жылы жасаған көшірме. Бұл қолжазба 1915 жылы Ыстамбұл базарында ескі зат сатушының арбасынан табылып, кейін Ыстамбұлдағы Фатих кітапханасына тапсырылған.
Ең көне түркі карталарының бірі
Қашқаридің дөңгелек картасы ең ежелгі түркі картасы ретінде белгілі: онда түркі халықтарының таралу аймақтары көрсетілген.
Қазақ тіліндегі басылым
1997–1998 жылдары еңбек қазақ тілінде жарық көрді. Аударып, баспаға әзірлеген — А. Егеубаев.
Жоғалған мұра және автордың өз сөзі
Басқа еңбегі
Махмұд Қашқаридің «Түркі сөздерінің жинағынан» бөлек «Китап-и джавахир ан-нахв фи луғат ат-түрік» («Түркі тілдері синтаксисінің құнды қасиеттері туралы») атты еңбегі болғаны айтылады, бірақ ол біздің заманымызға жетпеген.
Неге жазылды?
Ғалым өз еңбегінде түркі тілін үйренудің қажеттілігін «өмір талабы мен ақыл таразысы» дәлелдейтінін атап өтеді. Түрік, түрікмен, оғыз, жігіл, яғма, қырғыз тайпаларының сөздік қорын және сөйлеу мәнерін зерттеп, тілдік материалды мұқият сұрыптап, әліпбилік тәртіпке түсіргенін жазады.
Қашқаридің ойы (мазмұндалған үзінді)
«Мәңгілік ескерткіш әрі таусылмас әдеби-көркем мұра болып қалсын деген ниетпен түркі елдерінің сөздігін жасадым. “Жинақты” сегіз бөлімге топтастырдым. Әр тайпаның тілінен сөз жасауға болатын түбір сөздерді ғана таңдадым. Бәйіт-жырлар мен мақал-мәтелдерден мысал келтіріп, кейінгі ұрпақ бірінен бірі алып, әрі қарай жеткізсін деп ниет еттім».
Халықаралық мойындалуы
ЮНЕСКО 2008 жылды ғұлама ғалымның туғанына 1000 жыл толуына орай «Махмұт Қашқари жылы» деп жариялаған. Бұл — оның мұрасының түркі өркениеті ғана емес, әлемдік гуманитарлық ой үшін де айрықша маңызын айқындайтын белгі.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы