Үйге қайтып келіп, орныма жаттым
Ескі хикая: сандықтан босаған айдаһар
Баяғы ерте заманда бір кемпір мен шал өмір сүріпті. Олардың жалғыз қызы бар екен. Шал балық аулап, кемпір ау жамап, қарапайым еңбегімен күн көріпті.
Бір күні шал өзен бойында қармақ салып отырғанда, ағып келе жатқан сандықты көреді. Оны судан шығарып, үйіне алып келеді. Кемпір мен қызы жабылып ашпақ болады, бірақ сандық берілмейді. Ақыры шал өзі келіп, зорға дегенде қақпағын бұзып ашады.
Сандықтың ішінде жеті бүктеліп жатқан айдаһар бар екен. Ол басын көтеріп, адамдарға тиіспестен, әуелі алғысын айтады.
Айдаһар: «Сендер маған жақсылық жасадыңдар. Мен бір ғасыр бойы осы сандықта кептеліп жаттым. Бір сиқыршы маған өшігіп, осында қамап, аузын мықтап құлыптап кеткен. Іші тым тар болған соң күшімнен айырылдым, күн көзін көрмей көзім де көрмей қала жаздады. Енді болмағанда, аштан өлер едім», – дейді.
Содан ол: «Осы жақсылығың үшін мен сені балығы көп жерге алып барайын. Сол жаққа көш», – деп уәде береді.
Жаңа қоныс, мол несібе
Кемпір мен шал келіседі. Бірнеше күн өткен соң айдаһар әл жинап, үшеуін де арқасына отырғызып, жүгін артып, балығы мол, жайлы жерге жеткізеді. Олар сол араға үй тігіп, қыздары ас әзірлейді.
Жаңа қоныста бәрі бірге тамақтанып болған соң, айдаһар қоштасып, өз мекеніне ұшып кетеді.
Үш алып балық
Көп ұзамай шал су жағасына барып, қармағына бір алып балық іледі. Балығы сонша үлкен екен, жалғыз өзі тартып шығара алмайды. Кемпірі мен қызын шақырып, үшеуі жабылып жүріп әзер алып шығады. Шал осылай тағы екі балық аулапты.
Содан шал үш үлкен балықты алып, сол өңірдің ханына барады. Хан балықтың зорлығына таң қалып, шалға үш табақ алтын беріп, балықтарды сатып алады.
Хан сарайындағы жұмбақ
Хан кешке балық жегісі келіп, аспазшысына бір балықты қақтап әкелуді бұйырады. Аспазшы балықты тазалай бастаған сәтте, кенет балық тіл қатып: «Мені жеме, үлкен қателік жасайсың» дейді де, ғайып болып кетеді.
Хан мұны естіген соң екінші балықты пісіртеді. Ол да күлге айналып жоғалады. Үшіншісі де дәл солай ғайып болады. Бұл ғажайыпқа таң қалған хан, балықты әкелген шалдың үйіне барып, балықтың қай жерден ауланғанын сұрап біледі.
Хан істің байыбына жету үшін қылышын алып, өзі сол жерге аттанады.
Басы — бас, арты — тас адам
Хан су жағалап келе жатып, бір ғажайып жанды кездестіреді: басы — бас, арты — тас. Хан кім екенін сұрағанда, әлгі кісі: «Сұрап қайтесің, тезірек бұл жерден кет. Қазір әйелім келіп қалады, жазықсыз сен де пәлеге ұшырайсың», – дейді.
Бірақ хан қоймай талап еткен соң, ол өз басынан өткенін баяндап береді.
Қарғысқа ұласқан қызғаныш
«Мен үш рулы елді билеген хан едім. Бір күні ел аралап үйге келсем, малайларым жылап отыр екен. “Неге жылайсыңдар?” десем, олар: “Бәйбішеңіз бір сиқыршы дәумен байланысып, сиқыр үйреніп алды. Енді сізден құтылудың амалын жасап жүр. Бір күні өлтіреді”, – деді. Олар оның түнде бір тұлпарды мініп, белгілі жолмен кетіп, сол жолмен қайта оралатынын да айтты.
Сол түні мен әйелімді аңдыдым. Ол кеткен соң артынан бардым. Барсам, ол қайтып үлгеріпті. Ал сол арада малайларым айтқан дәуді кездестірдім. Ашумен қылышпен шауып, өлтірдім де, қайта үйге келіп, орныма жаттым.
Ертеңіне әйелім еңіреп жылап отыр екен. “Бостан-босқа адам жылай ма?” дегенім сол еді, ол бір табақ суды шашып жіберді. Сөйтіп мен басы — бас, арты — тас болып қалдым. Мұнымен тоқтамай, елімді үш айыр суға айналдырып, халқымды балық қылып жіберді. Өзі күн сайын өлген дәудің сүйегіне барып, құшақтап жылайды. Қайтқанда келіп мені ұрып кетеді», – деп сөзін аяқтайды.
Ханның айласы және қарғыстың қайтуы
Әңгімені тыңдаған хан көмектескісі келеді. Ол әлгі дәудің сүйегі жатқан жерге барады. Расында да, сүйектер жатыр екен. Сонда хан сүйектерді жойып, өзі сол жерге жатады.
Біраз уақыттан соң, тасқа айналған ханның әйелі келеді. Ол дәудің орнында басқа адамның жатқанын аңғармай, құшақтап: «Ойбай, сен тірілер күн бар ма екен?» – деп еңіреп жылайды.
Сол сәтте хан қозғалып: «Мен “күйеуіңді басын — бас, артын — тас қыл” деп пе едім? Бар, орнына келтір!» – деп зіркілдейді.
Мұны күтпеген әйел сасып қалады. Хан оны ертіп, күйеуінің қасына апарады. Әйел тағы бір табақ суды шашып жібергенде, бәрі бұрынғы қалпына келеді: хан да, ел-жұрт та, суға айналған өңір де.
Әйел дәудің сиқырынан арылады. Хан өз тағына қайта мініп, баяғы ханмен достасып, мұратына жетеді.
Түйін
Айтушылардың сөзіне қарағанда, осы оқиғаларға себепкер болған шал мен кемпірдің қызы кейін басқа ханның ұлына ұзатылып, үлкен той жасалыпты.
Есте қалар ой
- Жақсылық жасасаң, жақсылық қайтады.
- Қызғаныш пен зұлымдық түбі өз иесін табады.
- Әділдік үшін тәуекел еткен жан өзгеге де пана бола алады.