Абай жолы

Ресейдегі саяси төңкерістер Әуезов өміріне елеулі өзгеріс әкелді. Ол Семейде «Алаш жастары» одағын құрып, мәдени-ағартушылық үйірмелердің ашылуына ұйытқы болды. Жүсіпбек Аймауытовпен бірлесіп жазған алғашқы мақалалары 1917 жылы Алаш газетінде жарияланды.

1918 жылы Омбыда өткен жалпы қазақ жастарының құрылтайына қатысып, орталық атқару комитетінің мүшесі болып сайланды. Сол жылдары Семейде шыққан «Абай» ғылыми-көпшілік журналын шығаруға атсалысты.

1923 жылы Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік университетінің қоғамдық ғылымдар факультетіне ауысып, тіл-әдебиет бөлімінде білім алды. 1926 жылы Семейге ғылыми экспедиция ұйымдастырып, жинаған материалдары негізінде «Әдебиет тарихы» монографиясын жазды (1927). Жетісу өңіріне сапарлап, Ілияс Жансүгіровпен бірге болашақ шығармаларына дерек жинады. Осы кезеңде «Қараш-Қараш оқиғасы», «Қилы заман», «Хан Кене» сияқты туындылар дүниеге келді.

1940 жылы Әуезов сценарийі бойынша «Райхан» көркем фильмі түсірілді. 1936 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. 1943 жылдың қыркүйегінен бастап Қазақ мемлекеттік университетінде профессор болып қызмет атқарып, өмірінің соңына дейін дәріс оқыды.

Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында «Сын сағатта» (1941), «Намыс гвардиясы» (1942, Әлжаппар Әбішевпен бірге), «Қынаптан қылыш» (1945) пьесаларын, «Абай» операсының либреттосын (1944), «Абай әндері» фильмінің сценарийін (1945) жазды.

Мұхтар Әуезовтің халық ағарту туралы ойлары оның өмір жолының әр кезеңінде көрініс тауып отырды. Ол ғылыми-педагогикалық, мемлекеттік және қоғамдық қызметінде оқу ісі мен ұрпақ тәрбиесіне ерекше мән беріп, мақалалары мен көпшілік алдындағы сөздерінде бұл мәселелерді үздіксіз көтерді.

Кейінгі жылдары да тіл мәдениеті, аударма, әдеби тілдің өрісі туралы ойларын жүйелі айтып отырды. Ол ана тілі мен әдебиетті сүюді ұлттық рухани жаңғырудың басты тірегі ретінде қарастырды.

«Абай жолы» — Мұхтар Әуезовтің әлемге әйгілі роман-эпопеясы. Бұл шығарма қазақ прозасын классикалық деңгейге көтеріп, ұлттық көркем ойдың қуатын әлем әдебиетіне танытты. Әуезов эпопея арқылы қазақ халқының болмысын, салт-дәстүрін, тарихи-әлеуметтік кеңістігін энциклопедиялық ауқымда ашып көрсетті.

Эпопея жоғары бағаланды: Луи Арагон оны ХХ ғасырдағы ең үздік шығармалардың бірі ретінде атағаны белгілі. Алғашқы екі кітап үшін жазушыға КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1949) берілді, ал төрт томдық толық нұсқадан кейін Лениндік сыйлық лауреаты (1959) атанды. Шығарма әлемнің көптеген тіліне аударылып, қазақ мәдениетінің жаһандық танылуына жол ашты.

Әуезов драматургия саласында да мол еңбек етті. Мұның бір себебі — қазақ фольклорындағы көптеген үлгілердің драмалық табиғатқа жақындығы: батырлар жырындағы тартыс, салт өлеңдері мен жоқтаудың эмоционалдық құрылымы, беташар, сыңсу, жар-жар секілді жанрлардың сахналық мүмкіндігі. Осы бай қабаттан қуат алған жазушы ұлттық театр репертуарын қалыптастыруға өлшеусіз үлес қосты.

Әуезов халықаралық мәдени байланыстарға да белсенді қатысты: 1955 жылы Берлиндегі жазушылар съезіне құрметті қонақ болды, Үндістанға сапар шекті, 1956 жылы Чехословакияда болды, 1960 жылы АҚШ-қа барып қайтты, 1961 жылы Үндістанға екінші рет сапарлады. Ол адамзаттың рухани ынтымақтастығы туралы пікірін түрлі мінберлерде білдіріп отырды.

1961 жылғы 27 маусымда Мәскеуде (Кремль ауруханасында) операция кезінде қайтыс болды. Алматы қаласында жерленді. Сол жылы Қазақстан Ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтына оның есімі берілді. Кейін жазушы тұрған үйде мұражай-үйі ашылып, ескерткіштер орнатылды. Қазақ академиялық драма театры, көптеген қалалар мен елді мекендердегі көше, мектеп, аудан атаулары Әуезов есімімен аталады. Жазушының 100 жылдығы ЮНЕСКО шешімімен дүниежүзілік деңгейде (1997) аталып өтті.