Әкесі ренжіді
П. қаласына келу
Поезд зулап отырып П. қаласына келіп тоқтай қалды. Баратын жерім осы қала болған соң, мен де чемоданымды көтеріп, поездан түстім. Әдемі жаздың қоңыр салқын таңғы желі ақырын ғана есіп тұрды. Көптің арасымен көзімді жүгіртіп, жолдасымды іздедім, бірақ ол бірден көзіме түсе қоймады.
Станция басындағы қайнаған халық бірін-бірі соқтығыстырып, кісіге жол да беретін емес. Дегенмен, заттарымды сүйретіп, әрең дегенде алаңқайға шықтым. Сол сәтте жолдасым да қарсы ұшыраса кетті.
— Ау, Жаубасармысың?
— Ой, сен Бекболатпысың!
Таңырқау аралас осы сөздермен екеуміз құшақтаса кеттік. Көріспегенімізге он жылдан асыпты — сағынып қалыппыз.
Жаубасар қуанып, бір сөзін қайта-қайта айта берді: демалыс кезінде өзі де, замандасы да маған бармақ болып жүр екен. Машинаға отырып қалаға тарттық та, көп өтпей Жаубасардың үйіне жеттік. Үйге кіріп, ол мені үй-ішімен таныстырды. Жайғасып отырдық.
Еркін мен Ерік
Біраздан соң үй иесі жан-жағына қарап: «Ойбай-ау, даурығып жүріп ұмытып кете жаздаппыз-ау, біздің Еркін мен Ерікті…» — деді. Ішімнен: «Е, мұның екі баласы бар екен ғой» деп ойладым.
Кәмешті шақыртып еді, көп ұзамай есіктен бір жас бала мен сарғылт ит кіріп келді. Баланың бет-ауызына көзім түсіп кетіп, жүрегім айнып сала берді: салақ-салақ, кір-қожалақ. «Әке-шешесі бар болса, үсті-басын неге жуғызбайды?» — деп ойладым.
Бала бізге назар аудармады: итінің мойнындағы шынжырын түзеп әуре. Әкесі: «Еркін, Еркін!» — деді. Бала әкесіне бажырайып бір қарап, қайтадан итінің қасында тұра берді.
— Мына кісімен амандас қой, — деді әкесі тағы да.
Бірақ бала орнынан қозғалмады. Сонда Жаубасар мақтанға басты: «Өз еркі болмаса, кісінің сөзіне өмірі құлақ аспайды. Өзі принципшіл. Менің балам герой болады. Ешкімнен қорқып селт еткен емес. Анау иті Ерік өзімен жасты…»
Мен ауызымды ашып, көзімді жұмып отырғандай болып қалдым: ит пен балаға қайта-қайта қарай беремін, өз көзіме өзім сенбеймін. «Япырмай, осы бала шынымен соның баласы ма?» деген ой маза бермеді.
Қызмет, шай, және бір оқыс жағдай
Бала жайында ұзақ сөйлесуге мұрша келмеді: шай ішіп үлгергенімізше болмай-ақ, қызмет уақыты таяп қалды. Ол да, мен де өз жұмысымызға кетістік.
Кейін мен қайта оралсам, жолдасым әлі жұмыстан келмепті. Үйде жұпынылау киінген әйел жүр: шамасы, үйдің қызметшісі болса керек, қайта-қайта ас үйге кіріп-шыға береді. Мен бірер қағазымды ақтара бастадым.
Бір кезде есік ашылып, кіріп келгені — Еркін мен Ерік. Мен төмен қарап қағазымды оқи бердім. Бала қасыма келіп соқтығыңқырап тұрды, етегімнен бірер рет тартып-тартып қойды. Ойнап тұрған шығар деп үндемедім.
«Ақша керек»
Диалог
— Әй, бала! Саған не керек?
— Ақша керек.
— Оны қайтесің?
— Маған керек.
— Неменеге керек?
— Тәтті алып жеймін.
Ұсақ болса берейін деп қалтамды ақтардым — ұсақ ақша жоқ екен. «Қарағым, қазір ұсақ жоқ екен, кейін берейін» — дедім. Бірақ ол қасарысты: «Жоқ, маған қазір керек».
Мен де шыдамым таусылып: «Қазір қайдан алайын? Аулақ жүр әрі» — деп, көзімді ежірейте қарадым. Ол қабағын түйіп, сүзеген бұқадай қасқайып тұрып алды.
Қауіп төнген сәт: Бала «Бер деймін. Жоқ бермесең, саған ит қосамын» деді.
«Әкең келген соң айтам, жоныңды тілдірермін. Өзің неткен бейбастақсың, кет қазір қасымнан!» — деп, шынымен ашуландым. Сол-ақ екен, баланың «Ерік!» деген дауысы шықты.
Ит аты ит ғой — кімді тыңдасын. Абалап келіп, мені бас салды. Үйдегілер жабылып жүріп әрең ажыратты. Су жаңа костюмім быт-шыт болды.
Әкенің «ақтауы» және ауыр ой
Рәсуа болған қалпыммен орнымнан тұрып, жолдасыма реніш білдірдім: «Мына балаң жүрген бір тентек қой… осылай кісі бала тәрбиелей ме?» Жаубасардың жауабы көңілге қонбады.
Ол ренжіген кейіп танытқанымен, айтқаны осы болды: «Япыр-ай, сізге қиын болды-ау. Иттің мінезі жаман деп айтып кетейін деп едім, есімнен шығып кетіпті. Бір елу-алпыс тиын бере салғаныңызда бұлай болмайтын еді. Оның үстіне, бірбет болған соң, бетінен қақпаймыз…»
Айтқаны — ит туралы. Бірақ ишарасы анық: балаға да дәл сондай «мінез» ретінде қарайды.
Сол кезде Абайдың бала тәрбиесі жайлы сөзі ойыма оралды: әуелі баланы «әне, мұны берем, міне, соны берем» деп алдаймыз; кейін бала алдамшы болса, кімді кінәлаймыз? Біреуді боқтатқызып, тентектігін масаттандырып; «пәленшенің баласы сені сатып кетеді» деп, елге сенбейтін жат мінезге үйретеміз. Сонда бұл қандай тәлім?
Оқырманға ой тастау
Бұл әңгімені жай ғана оқып шығып қоймай, ой таразысына салып көріңіз. Әрбір жағдайды өз маңыңызда болған, не өзіңіз көрген оқиғалармен салыстырып қараңыз: Еркін сияқты бала сіздің ортаңыздан да табылып қалмай ма?
Еркіндік пен тәрбиенің шын мағынасы
Еркін қазір алты жаста екен. Мен үй-ішіне мектепке дейінгі тәрбиенің қаншалық күрделі мәселе екенін айтып, ашығын сөйлестім. Біле тұра көпшілігіміз мұны ескере бермейміз: баламыздың кіммен ойнайтынын, қайда жүретінін көбіне білмей қаламыз.
«Алдымен өз балаңа жақсы тәрбие беруге, содан кейін сол тәрбиемен өскен баланы жақсы ортаға қосып, жамандықтан сақтауға тиісті емессің бе?» — дедім мен Жаубасарға кейіген күйде.
Талас
— Баланың бетінен қақпаймыз, қорғаншақ етпейміз деп… — деді ол, баласының бұзықтығын мойындағандай.
— Әрине, баланы еркін өсірген жақсы. Бірақ біз «еркін өсіру» деген сөздің шын мағынасын толық түсінеміз бе?
— Меніңше, көпшілігіміз толық түсінбейміз-ау.
— Түсінсең, айта қойшы. Сен қалай түсінесің?
— Еркін өсіру — бетке қақпай, қағажу көрсетпеу!
— Жоқ, олай емес. Еркін өсіру — толық мағынасында адамшылыққа үйрету емес пе?
Адамшылық та, ерлік те — тәртіпті, өнегелі, сүйкімді баладан шығатынын айтып жатудың өзі артық сияқты. Еркіндік деген — шідерсіздік емес; жауапкершілік пен тәрбиені қатар ұстау.