Қағаздан қиып, желімдеп, қандай ғажап ойыншықтар жасап алуға болады десеңші
Қағаз қорғанның сиқыры
Қағаздан қиып, желімдеп, қандай ғажап ойыншықтар жасауға болады! Бір күні Вильям атты бала қағаздан ойыншық қорған құрастырады: соншалық үлкен, бүтін бір үстелді түгел алып кетеді. Қорғанды қызыл кірпішке ұқсатып бояйды, мыс шатырын, мұнараларын, ашылмалы көпірін жасайды. Ор ішіндегі суы айнадай жарқырап, айналасы шынымен қоршалғандай әсер береді.
Қорғанның бөлшектері
- Әдемі мыс шатыр, биік мұнаралар
- Ашылмалы көпір және қақпа
- Ордағы «айна су» және шыныдай қоршау
- Ең биікте — кернейі бар күзетші
Вильямның рөлі
Бұл әлемнің қожасы — Вильям. Ол көпірді көтеріп-түсіріп, қалайы солдаттарды өткізеді, қақпаны ашып, серілер залына көз салады. Баланың қолы тиген сайын қағаз дүниеге жан біткендей, бәрі реттеліп, қозғалысқа келіп тұрады.
Нәзік шекара: ойын мен шындықтың арасы — кейде бір ғана еңкею, бір ғана абайсыз тиіп кету.
Серіілер залындағы «тірі» портреттер
Залда қабырғаға жақтауға салынған портреттер ілулі тұрады. Бірақ бұл портреттер кәдімгі суреттер емес — іріктеп алынған ойын карталары: тәж киген корольдер, рәсімді аса таяқ ұстағандар, қолында гүлі мен желпуіші бар мәткелер, айбалта мен найза ұстаған, құс қанаты қадалған береті барлар.
Бір сәттік елес
Бір күні Вильям үстелге сүйеніп, ашық қақпа арқылы ішке қарайды. Кенет оған корольдер күзетшілерге белгі бергендей, қарға мәткесінің қолындағы қызғалдақ қимылдағандай, түйе мәткесінің желпуіші көтерілгендей көрінеді. Төрт король де баланың өзі оларды байқағанын сезгендей, сыпайы ишара жасағандай болады.
Жақынырақ көрмек болып еңкейгенде, Вильямның маңдайы қорғанға тиіп кетеді. Қорған қозғалады. Сол сәтте-ақ төрт балта да қару-жарағын алға ұстап, залға кірер ауызға тосқауыл болып тұра қалады — «ішке үміттенбе» деген суық ескерту секілді.
Вильям түсінеді: олармен күш таластыру мүмкін емес. Ол достық ниетпен иек қағады. Бірақ жауап жоқ. Тек түйе королінің балтасына үшінші рет иек қаққанда ғана, балта картадан секіріп шығып, залдың ортасына шығады.
Көріністің логикасы
Мұнда бәрі «үш рет» деген межемен іске қосылады: үшінші ишара — жауаптың шегі, сөздің басталар тұсы.
Төрт балтаның дауысы
Балталар сөйлегенде, олар жай ғана кейіпкер емес — өздерінің «тәртібі», «ежелгі ережесі» бар тұлғаға айналады. Әр сөзінде салтанатпен қатар, салқын мысқыл да сезіледі.
Түйе королінің балтасы
Ол ең алдымен Вильямнан атын сұрап, баланың тазалығына қатысты дөрекілеу ескерту айтады. Вильям өзін таныстырып, қорғанның өзінікі екенін айтқанда, балта бірден түзетеді: өзі — түйе королі мен түйе корольдігінің балтасы, «ешкімнің меншігі» емес.
Балта бұрын адам болғандарын айтады, бірақ ізгі ниеттен алыс болғандарын да жасырмайды. Сөзін жалғастыру үшін қызыл шырақ жағуды өтінеді: қызыл — олардың түсі.
Кірпіш королінің балтасы
Ол да үшінші ишарадан кейін ғана шығады. Бір-ақ сөз айтады:
«Шырақты!»
Қызыл шырақ жағылған соң, ол қиық королі туралы баяндайды: кеудесінде әйнектен шаршы терезесі бар король, оның әйелінде де сондай терезе бар. Терезе арқылы қарасаң, екеуінің де өзге адамдар секілді ет пен сүйектен жаралғанын аңғаруға болады. Оларға жеті ғасыр бұзылмаған ескерткіш орнатылғаны айтылады — «мәңгілікке» орнатылғандай.
Шыбын королінің балтасы
Бұл балта шырақ сұрамай-ақ сөйлеп кетеді. Оның әңгімесі дәм мен тұрмыстан басталады: екі жағына да май жағылған нан әркімге бұйырмайды. Мұндай молшылық олардың короліне де, оның әйеліне де бұйырмаған; олар мектепке барып, бұрынғылар оқымаған дүниені оқуға мәжбүр болған.
Олардың да кеудесінде әйнек терезе бар, бірақ оған «жан» іздеп үңілмейді: тек сағат механизмі бұзылған-бұзылмағанын тексеріп, бұзылса лақтырып тастау үшін ғана қарайды. Балта өз қызметін мақтанышпен айтады: мырзалары қаласа, ол дәл қазірден бастап үнсіз қалуға да дайын.
Қарға королінің балтасы
Ол кенеттен, шайнаңдай басып зал ортасына жетіп келеді — сықыр-сықыр етеді, көп қиындық көргендей. Сөзі талаппен басталады: балталардың әрқайсысына бір-бір шырақ жағылса, мырзаларына үш есе артық жағылуы керек. Ал қарға королі мен оның әйеліне — төртеуден кем түспесін дейді.
Ол өз тарихының қайғылы екенін меңзейді: қара жамылу — жай сән емес. Гербінде бейіт қазатын күрек бейнеленгенін айтады. Өзін келемеждеп «Қара Дәу» дегенін, тіпті «кір-қоқыс сыпырушы» деген қорлық атауы да болғанын сыбырлап жеткізеді. Бір кездері сарайдағы «бірінші жігіт» болса, қазір картадағы ең соңғы орында.
Шырақтар жағылғандағы салтанат
Вильям әр корольге және оның әйеліне үштен шырақ жағады, ал қарға королі мен оның мәткесіне төрттен қояды. Үлкен серілер залы бір сәтте-ақ бай императордың сарайындай жарқырап кетеді. Ақсүйек мырзалар баланы сабырлы, байсалды түрде құттықтайды.
Жарықтың арғы беті
Түйе мәткесі алтындатылған желпуішін желпиді, қарға мәткесі қолындағы алтын қызғалдақты от жалынындай алаулатады. Корольдер мен әйелдері жақтауда тұрған картаның бетінен залға қарғып түсіп, би билей бастайды. Балталар да оларға қосылады.
Жалын шұғыласында бәрі жарқырайды. Бір сәтте залдың іші өртеніп бара жатқандай әсер қалдырады: от алаулап, терезеден жалын сыртқа шашырайды, қабырғаларды «тілімен» жалап, қорғанның ішін түгел лаулатады.
Өрт және соңғы жол
Апатты түсінген сәт
Вильям зәресі ұшып, кейін шегінеді де айқай салады: «Папа! Мама! Қорған өртеніп жатыр!»
Ұшқын шашырап, қорған лапылдап жанады. Кенет оттың ішінен өлең естіледі: енді олар сері еркектер мен әйелдерге тән қылық жасап, қып-қызыл атқа мініп, бұлттан да биікте қалықтайды; балталар да бірге болады.
Міне, Вильямның ойыншық қорғаны мен ойын карталарының «портреттері» осылай аяқталады. Ал Вильямның өзі аман қалады — және бұрынғыдан да жиірек қолын жуады. Қорғанның өртеніп кеткеніне ол, әрине, кінәлі емес.
Мәтіннен қалған әсер
- Қиял қанша жарқыраса, оны ұстап тұрған шекара сонша нәзік.
- Жарық — тек әсемдік емес: ол оқиғаны қозғап, қауіпті де ұлғайтады.
- Қорытындыдағы ұсақ деталь — «қолын жиі жуады» — ертегінің күнделікті өмірге қайта оралғанын білдіреді.