Оқушыларды тәрбиелеудегі отбасы мен мектеп тәрбиесі

Отбасы — тәрбиенің бастауы

Әрбір отбасы — қоғамның ең кішкентай бөлшегі. Сондықтан қоғамды өркениетке бастайтын жол ең алдымен әр отбасындағы өмірді дұрыс ұйымдастырудан басталады. Тәрбиенің бастапқы әліппесін бала отбасында алады: салауатты отбасында ғана салауатты ұрпақ қалыптасады.

Екі қасиетті орта: «алтын бесік» және «алтын ұя»

Ұлы мақсатқа жетелейтін екі ұғым бар: баланың бастапқы тәрбие мектебі — алтын бесік — отбасы, ал білім мен тұлғалық қасиет қалыптасатын орта — алтын ұя — мектеп. Бұл екі ортаның мақсаты ортақ: балаға дұрыс бағыт беріп, оны өмірге даярлау.

Мұғалім мен ата-ананың ортақ жауапкершілігі

Осы қасиетті ортада қызмет ететін мұғалім мен ата-анаға үлкен жауапкершілік жүктеледі. Абайдың «Адамның адамшылығы — ақыл, ғылым, жақсы ата, жақсы ана, жақсы құрбы, жақсы ұстаздан болады» деген ойы тәрбие табиғатын дәл сипаттайды.

Адамгершілік отбасындағы өзара сыйластықтан, бірліктен, түсіністіктен, ата-ана мен бала арасындағы мейірімге құрылған қарым-қатынастан көрінеді. Үлкенге құрмет, кішіге ізет секілді жазылмаған қағидалар бала мінезін қалыптастырады.

Баланы қандай қасиеттерге баулу керек?

Баланы жан-тәні таза, рухани бай, дені сау етіп өсірумен қатар, оны еңбекке сүйіспеншілікке, ұлтжандылыққа, адалдыққа, жинақылыққа баулу — маңызды міндет. Бала осы қасиеттерді ата-анасынан көріп, соған еліктеп өссе, тәрбиенің нәтижесі бекем болады.

Тәрбие — үздіксіз үдеріс

Тәрбие «үзіліс» дегенді білмейді: ол тұрмыста да, ойында да, оқу мен еңбекте де қатар жүреді. Сондықтан «Бала тәрбиесі — баршаға ортақ» екенін ескеріп, жас ұрпақты саналы азамат етіп тәрбиелеу — ең негізгі міндеттердің бірі.

Бүгінгі отбасы тәрбиесіндегі екі үрдіс

Бүгінгі таңда ата-аналардың бала тәрбиесін заман талабына сай ұйымдастырудағы қабілеті мен мүмкіндігі бірдей емес. М. Жұмабаевтың «Тәрбиедегі мақсат — баланы тәрбиешінің дәл өзіндей етіп шығару емес, келешек заманына лайық қылып шығару» деген сөзі ата-ана алдындағы жауапкершіліктің ауқымын айқындайды.

«Үштік одақ»: мектеп, отбасы және қоғам

Тәрбие — қоғамдық құбылыс. Оны қоғам талаптарынан тыс ұйымдастыру мүмкін емес. Сондықтан мектеп, отбасы және қоғамдық мекемелер арасындағы сабақтастық пен ынтымақтастық өз үйлесімін табуы тиіс. Тарихтың ауыр кезеңдерінде халықтың болмысын сақтап қалуына да ұрпақ тәрбиесіне жауапты тұлғалардың — ұстаздардың ықпалы зор болғаны белгілі.

Ерте тәрбиенің маңызы және ата-ананың қателігі

«Баланы жастан» деген сөз бекер айтылмаған: тәрбие туғаннан басталады. Бір аңызда бір адам білімді, иманды молдадан «баламды қашаннан бастап тәрбиелейін?» деп сұрағанда, молда «Балаң неше айлық?» дейді. «Үш айлық» дегенде, «Онда үш ай кешігіпсің» деп жауап берген екен.

Мектеп жиналысы: сенім мен мазмұн мәселесі

Кей ата-аналар жиналысқа барудан бас тартып, «айтатыны ақша» деген пікір айтады. Шынында да, кейбір жағдайларда қаржылай сұраныс алдыңғы орынға шығып кететіні жасырын емес. Дегенмен барлық мектепті бір өлшеммен бағалау әділ болмайды: «бір құмалақ бір қарын майды шірітеді» дегендей, мәселе көбіне ұйымдастырудың сапасы мен қарым-қатынас мәдениетіне тіреледі.

Егер жиналыстарда баланың тәрбиесі, оқу үлгерімі, мінез-құлқы мен қажетті қолдау жолдары нақты талқыланып, ата-ана мен мұғалім бірлесе жоспар құрса, нәтиже әлдеқайда жоғары болар еді. Үйде ата-ана «бүгін не үйрендің, қай тұсы қиын болды, бірге қарайық» деп тұрақты қызығушылық танытса — бала өзін жалғыз сезінбейді.

Сынып жетекші: көпір құратын тұлға

Бұл тұста сынып жетекшінің рөлі ерекше. Мұғалімнің ата-анамен жүйелі байланыс орнатып, тіл табыса білуі — тәрбиелік жұмыстың тірегі. Тәрбие — бір адамның ғана жұмысы емес; сондықтан мұғалім ата-анамен серіктестік құрып, баланы екі жақтан қатар қолдауға ұмтылуы керек.

Абайдың «бес дұшпан, бес асыл ісі» — тәрбиенің темірқазығы

Ойды қорытындылай келе, Абайдың өсиеті тәрбиенің бағыт-бағдарын айқындайды: бала бойына қашық болатын мінездерді дарытпай, асыл қасиеттерді негізгі ұстаным етсек, көздеген мақсатқа жетуіміз анық.