Антигенді таныстырушы жасушалар
Антигенді таныстырушы жасушалар (АТЖ)
Иммундық жүйедегі ең маңызды буындардың бірі — антигенді таныстырушы жасушалар (АТЖ). Олардың негізгі міндеті — антигендерді өңдеп, өз бетінде көрсетіп, осы ақпаратты Т-лимфоциттерге жеткізу. Дәл осы үдеріс Т-жасушалық иммундық жауаптың іске қосылуына жол ашады.
АТЖ түрлері және олардың орны
Адам ағзасында АТЖ қызметін, ең алдымен, макрофагтар, дендритті жасушалар және В-лимфоциттер атқарады. Сонымен қатар Лангерганс жасушалары, тері кератиноциттері және қан тамырлары эндотелий жасушалары да белгілі жағдайларда антиген ұсынуға қатыса алады.
Негізгі ұғым
Макрофагтар, дендритті жасушалар және В-лимфоциттер мамандандырылған АТЖ деп аталады, өйткені антигенді белсенді түрде ұстап, өңдеп және Т-лимфоциттерге тиімді ұсынады.
МНС молекулалары және Т-лимфоциттердің белсенуі
АТЖ-ның сыртқы мембранасында МНС (major histocompatibility complex) молекулалары көп мөлшерде орналасады — шамамен 2×105-ке дейін. Бір Т-лимфоциттің белсенуі үшін антигенмен кешен түзген 200–300 МНС молекуласы жеткілікті болуы мүмкін.
Макрофагтар
Макрофагтар — мононуклеарлық фагоциттер жүйесіне жататын жасушалар. Олар сүйек кемігінің бағаналы жасушаларынан түзіледі (эмбрион кезеңінде — сарыуыз қапшығы мен бауырда), кейін сүйек кемігінде монобласт сатысы арқылы қан моноциттеріне дифференциацияланады.
Қан лейкоциттерінің шамамен 5%-ын құрайтын моноциттер қан айналымында орта есеппен 1 тәулік болады, содан соң тіндерге өтіп, көлемі моноциттерден шамамен 25 есе үлкен тіндік макрофагтарға айналады. Осы тіндік макрофагтар антигенді таныстыру қызметін атқарады.
Дендритті жасушалар
Дендритті жасушалар — антигенді таныстырушы жасушалардың екінші ірі тобы. Олар «аралшықты» мононуклеарлық жасушаларға жатады. Эпителий тініндегі дендритті жасушалар Лангерганс жасушалары деп аталады (жаңа жіктеу бойынша — ақ аралшықты эпидермоциттер).
Морфологиялық белгі
Цитоплазмадағы қабатты қосындылар — Бирбек түйіршіктері — дендритті жасушалардың маңызды морфологиялық маркері болып саналады.
Дендритті жасушалар сүйек кемігінде қан жасаудың миелоидты-моноцитарлық қатарынан түзіледі. Ағзада саны жеткілікті болғанымен, олар қан, лимфа және әртүрлі тіндер бойымен диффузды таралған. Сондықтан лимфоидты мүшелердің өзінде (лимфа түйіндері, көкбауыр) олардың үлесі барлық жасушалардың шамамен 1%-ын ғана құрайды.
Антигенді ұстау және Т-жасушаларға жеткізу
Дендритті жасушалар макрофагтар мен В-жасушаларға қарағанда белсендірек және иммундық үрдістерді іске қосудa ерекше маңызды рөл атқарады. Антигенді «жаулап алу» көбіне лимфоидты мүшелерден тыс тіндерде жүреді. Антиген өңделгеннен кейін, дендритті жасушалар оны шеткі лимфа түйіндеріне тасымалдап, сол жерде Т-лимфоциттерге ұсынады.
Бұл кезеңде дендритті жасушалардың фагоцитоздық қабілеті төмен болуы мүмкін, алайда олар нәруыздарды және вирустық бөлшектерді пиноцитоз арқылы оңай сіңіреді.