Қыз Жібек бұрынғы батырлар әңгімесі сияқты жортуылшы, жорықшыл ердің әңгімесі
«Қыз Жібек» — ел поэмасының кең айнасы
Қазақтағы ел поэмасының екінші бір ірі үлгісі — «Қыз Жібек». Поэма деп аталатын әңгімелі өлеңдер халықтың арнаулы салтын, әдет заңын, дүниетанымын, ұғым-түсінігін танытатын көркем баяндаулар болса, «Қыз Жібек» те — ел тіршілігін кең көлемде көрсететін, көңілге қонымды көркем поэма.
Бұған дейін «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» поэмасын талдағанда, оның қазақтың көшпелі салтын, ру жігіне бөлінген ескі өмірді және сондай ортада өскен адамның махаббатты, бақытты, жақсылық пен жамандықты қалай бағалайтынын білдіретінін айтқан едік. Сол сияқты «Қыз Жібек» те — ел салты мен ескі тіршіліктің бір табысы.
Әйел тағдыры мен қоғам ұғымы
«Қыз Жібек» әңгімесінен қазақ сияқты елдің бұрынғы әйелге берген бағасы айқын көрінеді. Сол дәуірдегі әдет-заң еркек пен әйелге қандай ұғым берген? Ру жігіне бөлінген тіршілікте ру мүлкі деп саналатын әйел махаббатқа қалай қараған? Өз өмірінің мәнін неден тапқан? Үміт-тілегі, қызық сәулесі қандай күйде қалыптасқан? Поэма осы сауалдарға жауап бергендей.
Ескі заңға бойсұнған әйел дүниеге бүгінгіден бөлек көзбен қараса, сол ортадағы еркектің де, тұтас қауымның да көзқарасы сондай болған. Сондықтан «Қыз Жібек» жалғыз әйелдің ғана емес, барлық елдің дүниені түсінуін тұтас көрсетеді.
Кейіпкерлер және өз дәуірінің «бел баласы»
Поэмада ерте замандағы қазақ жастарының тіршілігі, қазақ жасының жақсы деп бағаларлық қызықты өмірі суреттеледі. Әңгіме өзегінде — жар таңдаумен өскен, жөпшеңді жігітті менсінбей, тәкаппар жүрген сұлу Қыз Жібек және оны алыс елден іздеп келіп, сұлулық пен естілік арқылы жеңіп алатын Төлеген.
Негізгі тұлғалар
- Төлеген — өз заманының сері, мырза мінезді, тәуекелге бел байлайтын жас.
- Қыз Жібек — сән-салтанат ішінде өскен, талғамы биік, сезімі терең сұлу.
- Бекежан, Қаршыға, Сансызбай — әңгіменің тартысын күшейтіп, қазақы мінез бен салтты айқындайтын бейнелер.
Қыз бен жігіт — екеуі де өз дәуірінің төл перзенті. Сол өңірде өсіп, көшпелі салт пен ру ұғымын заң көріп ұстанған адамдар. Осы тұрғыдан қарағанда, Төлеген — өз ортасындағы серілік пен мырзалықтың үлгісін танытады.
Қыз алудың «сын» болуы
Бұрынғы қазақ түсінігінде қыз алу — жігіттің ерлік өнері сыналатын шақ. Ескі сөзде кездесетін «қатынды не ел шауып аларсың, не жауды жеңіп аларсың» тәрізді тәмсілдер ұзақ уақыт бойы жігітке сын есебінде айтылып келген.
Ежелгі батырлық дәуірінде жар табу көбіне қиын-қыстау сапармен, қатерлі жолмен байланыстырылса, берірек заманда да жігіттің қыз іздеуі — өткелі тар, кешуі көп ауыр сынақ ретінде көрінген. Мұндай міндет әсіресе ел ішіндегі сері, мырза, «жақсы жігіт» атанған жастарға айрықша жүктелген.
Төлегеннің тәуекелі және махаббатты «күшейтетін» шарт
Төлеген — елден асқан атақты Базарбайдың баласы. Әкесі ержеткенше қыз айттырып қоймай, «өз таңдауымен алсын» деп өсірген. Сол себепті Төлеген ержеткен соң күнделікті амандық пен тыныштықты бір күнде артқа тастап, алыстағы, жолы ауыр, қатері көп өңірден Қыз Жібектей сұлуды іздеп шығады.
Албырт жастық, сезім билеген қиялшыл шақта көмескіге, белгісізге ынтығу — табиғи. Сондықтан Төлегеннің жүрісі өзіне тән батырлыққа ұқсайды: бейнет пен қатерді сүйген жары үшін әдейі көтерген тәуекел.
Ел қиялы екі жастың сезімін күшейтіп, махаббатын жарастырып, қызуын ұлғайту үшін оқиғаны әдейі осындай қиын шарттан бастайды: махаббаттың шындалатын жері — кедергі мен қатердің ортасы.
Қыз Жібек образы: сұлулық, салт, әмеңгерлік
Қыз Жібек те Төлеген сияқты өз заманының жас әйеліне тән сұлу үлгінің жиынтық бейнесі. Оның бойынан қазақ жырындағы сән-салтанат, қызық-рақат ортасында өсетін ерекше сұлуға тән мінез, салт көрінеді. Бірақ мұнан да айқыны — сол заманда нық орнаған әмеңгерлік пен жесірлік заңы.
Қыз Жібектің Төлегенді сүюі анық. Сыртқы оқиға желісі Баян тағдырынан бөлек болғанымен, мұндағы махаббат та өзінше заңға бағынған, салттың шеңберінде қалыптасқан терең сезім.
Махаббаттың «екінші сатысы»
Қыз Жібек өзіне құмар көп жігіттің ішінен Төлегенді таңдағанда, жалғыз жүрсе де, өкінішсіз әрі қалтқысыз сүйеді. Бірақ Төлеген қаза тапқан соң, оның жүрегінде махаббаттың екінші бір түрі туады. Бұл сезім бүгінгі түсінікке, тіпті Еуропалық танымға жат көрінуі мүмкін. Дегенмен сол дәуірдің тұрмыс заңын еске алып, сол салтқа бойсұнып өскен адамдардың көзімен қарасақ, бұл да — махаббат екені даусыз.
Бұл сезім нені білдіреді?
Қыз Жібек Төлегенді сүйгенде, оның тек жеке басын ғана сүйіп қойған жоқ. Ол бақытты келешекті Төлеген шыққан ру, ауыл-аймақпен байланыстырды. Қазақ салты бойынша өзін Төлеген руының мүлкі санаған ұғым да қатар жүрді. Сондықтан Төлеген өлген күні ол Сансызбайды да Төлегенді жоқтағандай жоқтайды: қайнысы келгенде, жоқтағаны тіріліп келгендей әсер алады.
Сансызбай — бір ата, бір анадан туғандықтан, Төлегеннің «жарты денесіндей» көрінеді; тіріліп келген аруағы, бейнесі сияқты қабылданады. Сол себепті оған бұрынғыдай ынтық көңілмен қосылып, жарастықты тіршілік етуге ниет етеді.
Сансызбайдың басына қатер төнген күнде Қыз Жібектің мойнына шылбыр салып, өлімге дайын тұруы — мұндағы махаббаттың шын махаббат екенін, әрі ол сезімнің бір адамның өзіне ғана емес, бір атаның баласына тұтас арналатын толық махаббат ретінде ұғынылғанын аңғартады.
Неліктен бұл қазаққа жат көрінбейді?
Бұл оқиға өзгеге жат көрінгенімен, қазақ құлағына ертеден таныс. Егер кейіпкерлердің мінезі мен ісі, қиялы мен сезімі қалың елдің ұғымына сыймаса, ондай әңгіме жайылып тарамай, ұмытылып кетер еді. Ал «Қыз Жібек» осы күнге дейін халық жадында сақталды — бұл оның қазақ рухынан, қазақ қанынан туғанына елдің өзі куә.
Осы күнге дейін қазаққа Қыз Жібектің Сансызбайды сүйіп, соған тиюі өрескел көрінген емес. Ендеше, бұл поэма қазақтың өзгеден бөлек табиғаты мен ұғымынан жаралғаны анық. Сондықтан мұны да Баян жыры сияқты, қазақ тіршілігі туғызған махаббат жырларының бірі дейміз.
Шығу төркіні және «романға» жақын бітім
«Қыз Жібек» әңгімесінің негізі ескі замандағы ел әдебиетінің ертегіге ұқсас қара әңгімесінен алынған. Кейін оны өлең өлшеуіне салып, суретті баяндауға айналдырып, поэма етіп шығарған — Жүсіпбек қожа.
Бүгін біздің қолымызда «Қыз Жібектің» ең көне нұсқасы жоқ. Сондықтан алғашқы тұлғасы қандай еді, өңдеуші қанша жаңалық қосты, нені өзгертті — бұл туралы нақты долбар жасау қиын. Дегенмен қолдағы нұсқаны зерделегенде бір нәрсе байқалады: «Қыз Жібек» ел әдебиетінің ішінде жазба романдай көрінеді.
Бұған дейін қарастырылған ел әңгімелерінің көбі бұрынғы заманда болған бір адамның өмірін негіз етіп, ел қиялы соны көтеріп, түрлеп жыр қылып әкеткен сипатта еді. Ал «Қыз Жібек» осы өлшемге толық сыймайды: батырлар әңгімесіндей жорықшыл ер туралы да, тарихи дәуірге анық телінетін оқиға да емес; ертегіге де дәл ұқсамайды. Осы тұрғыдан ол ескіліктің ішінде ерекше бітімді шығарма болып көрінеді.
Шығыс хикаяларымен ішінара ұқсастық
Түр ұқсастығына қарағанда, «Қыз Жібек» араб-парсы ғашықтар хикаяларына аздап жақындайды. Қазақ өлеңіндегі «жеті ғашық Сейпүлмәлік» жайлы әңгімелер бұл поэмаға сәл жұғын бергендей: Төлегеннің Қыз Жібек туралы даңқты естіп, белгісіз алыс жолға ынтығып іздеп шығуы — Сейпүлмәліктің Бадығұлжамал суретін көріп, ғашық болып жолға шығуына ішінара ұқсайды.
Бірақ бұл ұқсастық — тек басталуындағы аз ғана ишара. Одан кейін әңгіменің құрылысы, дамуы, кейіпкерлердің мінезі мен іс-әрекеті түгелімен қазақтың өз болмысынан туындайды. Бөтен жұрттан келген әсер болса, ол жат көрінбейді: қазақ салтына табиғи оқиғадай сіңіп кеткен.
Қорытынды: қазақы мінездің тұтас панорамасы
Әңгіме ішіндегі Қыз Жібек, Төлеген ғана емес, Бекежан, Қаршыға, Сансызбай — барлығы да қазақ елінің салты мен қалпының бел баласы. Сондықтан «Қыз Жібек» — жеке тағдырлардың ғана емес, дәуірдің заңын, ұғымын, махаббатты түсіну үлгісін бірге қамтыған кең тынысты поэма.