Халқымыздың қоғамдық моралында адамдар арасындағы шынайы адамшылык

Әдеп: қоғамды ұстап тұрған ұлы тетік

Адам қоғамы пайда болған сәттен бастап-ақ оның мүшелері мінез-құлық, мүдде, тілек секілді қырлар бойынша бір-бірімен санасуға мәжбүр болды. Ұлы Ғабит Мүсіреповтің: «Мал баласын бауырында өсіреді, ағаш жапырағын ығына қарай төгеді, адам баласы болса, қоғамның шылауында өседі» деуі де осы шындықты меңзейді.

Бұл қажеттілік уақыт өте келе адамдардың қоғамдық парыз-міндеттерін орындауымен ұштасып, өзара қарым-қатынасты адамгершілік-имандылық тұрғысынан реттейтін шартты қағидаларды қалыптастырды. Сол қағидалардың өзегі — әдеп пен инабат нормалары.

Ұлттық болмыс пен әдеп

Әдептілік қоғамдық өмірді бір ізге түсіріп қана қоймай, халықтың өзіндік таным-түсінігін, өмір сүру тәсілі мен стилін қалыптастырады. Халық өз болмыс-бітімін ұлттық әдептілік негіздері арқылы сақтайды.

Қазақ халқының төлтумалылығы, ерекше бітімі мен әмбебаптығы — көп жағдайда оның әдеп қағидаларынан көрінеді. Әр ұлт өзінің рухани-психологиялық тұрпатын сақтап, ұлттық-мәдени игіліктерін дамытқанда ғана өзге елдермен тең әріптес ретінде ынтымақтаса алады.

Халқымыз да осы ұстанымды берік ұстанып, өзге дамыған елдердің білімі мен технологиясына есік жаба салмай, олардың өркениеттілік әдебін ала отырып, өз болмысын сақтап қалды.

Қоғамдық норма: өзара сыйластықтың қарапайым ережелері

Қоғамның әрбір мүшесі әлеуметтік өмірде қолданылатын мінез-құлық нормаларын сақтауға тиіс. Бұл нормалардың тірегі — қарапайым да терең қағида: қоғаммен және отандастарыңмен санас, оларды құрметте; өзіңе қалай қарым-қатынас жасағанын қаласаң, өзгеге де солай жаса.

Ішкі мәдениет пен сыртқы көрініс

Адамның ішкі жан-дүниесі — интеллектісі, парасаты, сезімі — сыртқы келбетінен, көзқарасынан, бет-әлпетінен, тұлға-мүсіні мен мінез-құлқынан аңғарылады. Ішкі дүниесі бай адамға мінез-құлық мәдениетінің жоғарылығы да жарасады.

Халқымыздың қоғамдық моралында адамдар арасындағы шынайы адамшылық қатынастар — тең құқықтылық пен жолдастық, өзара сыйластық және жақындарға қамқорлық жасау — негізгі өлшем ретінде қарастырылады. Мінез-құлық ережелерінің түп қазығы да осылар.

Әдеп бұзылса — қоғам әлсірейді

Қоғамда бір адамға жүктелген міндет екінші адамның міндетімен тікелей байланысты. Бұл өзара тәуелділік — қоғамдық құрылымның табиғаты. Сондықтан қоғамға зиян келтірмеу үшін әр адам өзгенің құқығы мен көңілін таптамауға тиіс: бір адамның әдепті бұзуы міндетті түрде басқаларға әсер етеді.

Егер әдепсіздік жалпы сипат алса, қоғам тығырыққа тіреліп, берекесі қашады. Сол себепті адамның қоғам алдындағы сенімді ақтауы — әдеп нормаларын сақтап, сол талаптар негізінде өмір сүруімен өлшенеді.

Тәртіптің бастауы — әдеп

Қандай қоғам болса да тәртіпті қажет етеді және соған мүдделі. Алайда тәртіп өздігінен орнай салмайды: тәртіптің бастауы — әдеп. Әдебі жоқ қоғамда тәртіптің орнығуы күмәнді, ал тәртібі жоқ қоғамның ыдырамауы мүмкін емес.

Сондықтан «Адам әдепті болуға тиіс» деген сөздің астарында «тәртіпті болуы керек» деген мағына да бар. Өйткені тәртіп — әдептің бір қыры.

Ең бағалы адам — әдепті адам

Қоғамдағы ең бағалы адам — әдепті адам. Әдепті жандар — қоғамның баға жетпес байлығы әрі мәртебесі. Қай қоғамда әдеп жоғары қойылса, сол қоғамның абыройы да биік, тұрмысы да бақуатты болады.

Бір адамның әдепсіз қадамы айналасына күйедей жұғып, қоғамға зор зиян келтіруі мүмкін. Халықтың «Бір қарын майды бір құмалақ шірітеді» деуі — осыдан.

Әдеп қоғамның рухани қажеттігінен туып, өзіндік белгілері арқылы адамдарды біріктіретін қуатты құралға айналады. Демек, әдеп — адамдар арасын адамгершілік негізде жалғайтын қоғамдық тетік; адамның әдептілігі оның жүріс-тұрысынан, өзгелермен қарым-қатынасынан айқындалады.