Трамвай іші халыққа толы
Күздің бұлыңғыр күні еді, таңғы мезгіл. Трамвай іші лық толы. Жанар кондуктордың дәл жанындағы орындықта, терезе түбінде, ештеңеге көңіл аудармай ойға шомып отыр. Ұзын қайқиған кірпіктеріне күн шықпай тұрған орман үстіндегі бозғыл тұмандай селдір көлеңке ұялаған. Түнде ұзақ отырып, ұйқысы қанбағаны жүзінен байқалады.
Трамвай әдетінше қоңырауын шылдырлатып кеп тоқтай қалды. Жұмысқа асыққан жұрт жабыла мініп жатты. Дәл осы сәтте есік жақтан бір әйелдің шіңкілдеген, ащы дауысы Жанардың ойын быт-шыт қылып, оны жалт бұрылдырды.
Трамвай есігіндегі дау
Есік алдында түбіт шәлі жамылған, шұбалаң қызғылт пальто киген, қонышы тізеге жететін қызыл күрең туфлилі, қолында былғары сөмкесі бар сұңғақ бойлы, шегір сары келіншек бажылдап тұр екен. Жанар оны бірден таныды: Кербез.
Кербез бір аяғын баспалдаққа қойып алып, жұртты бөгеп тұр. Қып-қызыл, қаймақтай жұқа еріндері жып-жып етіп шапылдап:
— Сендер маған жола көрсетпеңдер. Мінемін бе, мінбеймін бе — өз еркім. Немене, бәрің жабылып шулап кеттіңдер? Алдағылар арырақ өтсін!
— Ішке кіріп сөйлесеңіз, азаматша.
— Мінгіңіз келмесе, өзгеге жол беріңіз.
Трамвай жүретінін білдіріп қоңырауын тағы шылдырлатты. Кербез: «Туфлиімді былғадыңдар!» деп бажылдай бергенімен, жұрт оны толқын лақтырған жаңқадай тықсырып, ішке кіргізіп жіберді.
Алдында тұрған еңгезердей еркек сабырға шақырып:
— Ашуланбаңыз, азаматша. Жас адам да мұнша бақырауық бола ма екен? Жұрт жұмысқа асығып барады ғой, — деді.
Кербез өзінікін қайталады:
— Мен де асығып барамын. Сонда біреуді түйедей таптауға бола ма? Безобразие! Киімнен не қалды? Ал сіз, азамат, рұқсат етіңізші. Отырайын, өкпем қысылып кетті!
Жанардың қасында отырған, қолында папкасы бар жігіт орнын босатып бергенде, Кербез асығып отырып жатып: «Қасына әйел адам келгенде айтқызбай-ақ тұрып бермей ме?» деп үлгерді. Жігіт бірдеңе дегісі келіп алая қарап еді, үндемей қалды.
Кездейсоқ кездескен таныстық
Кербез кенет Жанарды танып, дауысы жұмсарып кетті:
— Ойбай-ау, сен Жанармысың? Ойламаған жерден мынаны қара! Халің қалай? Көрдің бе, мына біреулер қабырғамды сындырып жібере жаздады ғой. Иә, институтты бітірдің бе? Қайда жіберді?
— Осында қалдым.
— Қалада тұрғанға не жетсін. Қызмет істеп жүрсің бе?
— Аспирантурада оқып жүрмін.
Кербез бірден әңгімені өзіне бұрып әкетті. Кеше бір танысын көргенін, аспирантураның «модаға» айналғанын айтып, студенттік өмірді сағынышпен еске алды. Өзі болса, оқуын аяқтамай қалғанын да жасырмайды.
Кербездің таңдауы: оқу ма, тұрмыс па?
Математикадан қашқан мінез
Кербез диплом үшін ғана оқудың мәні жоқ екенін айтып, математиканы «тажалдай жек көретінін» қосып қойды. Консерваторияға түсемін деп жүргенде қазіргі күйеуіне жолыққанын, оны өзі «Топайкөгім» деп атайтынын да жасырып қалмады.
«Тұрмысымыз жаман емес», «не жетпей барады?» деп, жұмыс істемей үйде отырғанын ақтап алды. Жанар сырттан оқып болса да институтты бітіріп алу жөн екенін айтқанымен, Кербез «қол тимейді» деген уәжбен қайырды.
Сұраныс: «Жақсы тігінші бар ма?»
Әңгіме бірте-бірте басқа арнаға бұрылды. Кербез Жанардан қалада таныс, «жақсы тігінші» бар-жоғын сұрады. Ательеге өзі баруға болатынын айтқанға көнбей, «жоқ, ателье керек емес» деп қасындағы адамдарға бір-бір қарап алып, Жанарға еңкейе түсіп сыбырлады.
Сөмкедегі «қасірет»: көк помбархат көйлек
Кербез «ақымақ болып бір асыл нәрсені бүлдіріп алғанын» айтты. Көктемде Алматыдан ашық көк түсті, қазіргі сәнге сай помбархат кешкі көйлек алдырған екен. «Міне, мына сөмкенің ішінде», — деп сөмкесін сырт еткізіп ашты да, ақ полотнға оралған көйлектің шетін көрсетті.
— Міне, көрдің бе? Жапсырма гүлі бар. Нағыз әдемісі. Әйтеуір, бишара Топайкөгім айтқанымды істейді.
Алдырып келген соң киіп көрсе, иыққа қона кеткен, ұзындығы да дәл келген. «Кінәмшіл қатындардың өзі ләм демей қалды» деп, Кербез сөзін әрлендіре түсті.
Бірақ қызғанышқа еріп, өз пальтосының «жарасын бұзып» қойғанын, есесіне әлгі әйелдердің костюм тіккізгелі тұрған матасын «көйлекке лайық» деп бүлдіріп, өшін қайтарғанын да айтып өтті.
Билет тексеруші және намыс
Кербез киноға барғанда өз көйлегіндей помбархат көйлек киген әйелді көріп, оның етегіндегі ақсары жібектен тігілген үшбұрыш қиықшаларды байқап қалғанын айта бастаған. Сол кезде трамвайда билет тексеруші сөзін бөліп жіберді:
— Билетіңізді көрсетіңіз.
— Не билет? — деп Кербез үрке қарады. — А, билет дейсіз бе? Билет... мен билет алған жоқ екенмін ғой.
Қалтасын шарлап әбігерге түскен Кербез «әңгімені бөліп кетті» деп кейіді. Тексеруші билетсіз жүргені үшін айыппұл салуға құқы барын айтқанда, Кербездің ашуы тіпті қозды.
Ол мұны ар-намысына тиді деп қабылдап, Жанарға қарап күйініп: өзін «бір тиын санаған» адам деп ойлағанына ашуланды, «ауданда болсаң...» деп сес көрсетті. Артынша өз ауданындағы мәдениет үйін мақтап, Жанарды қонаққа шақыруға да үлгерді.
Перде оқиғасы: сән үшін шектен шығу
Кербез сол «жаңа мода» — көйлек етегіне ақсары жібектен қиықша қою — ойынан шықпай, киноны тастап үйіне қайтқанын айтты. Үйде бір тілім ақ жібек табылмаған соң, түн ішінде магазин сатушысына барып, қойма ашқызбақ болыпты. Сатушы көнбеген соң, Кербез ашуға мініп, өзін «прокурордың әйелімін» деп те айтып жібергенін мойындады.
Кейін күйеуінің кеңсесіне барып, ол да «мезгілсіз ашуға болмайды» деп сабырға шақырғанда, Кербездің көзі терезедегі ақсары жібек пердеге түседі. Сөйтіп, перденің бауын борт-борт үзіп, оны жұлып алып кеткенін күліп тұрып баяндайды.
Үйге келісімен көйлегінің етегін қиғаштап кесіп, ақсары жібектен екі қабат қиықша тігіп алады. Айна алдында ары-бері жүріп көріп, «әлгі әйелдікіндей болып шықты» деп мәз болған.
Аялдама, аяқталмаған әңгіме
Сол сәтте Жанар селк етіп: «Мен түсетін жерімнен өтіп кетіппін» деп орнынан тұра ұмтылды. Кербез де бірге түсті. Трамвай іші бұл кезде сиреп, оңашаланып қалған еді.
— Ал, Жанар, енді қайда барасың?
— Кітапханаға бармақ едім.
Кербез таңырқап, оны «асығып бара жатыр» деп ойлағанын айтып, әңгімесін қайта жалғауға тырысты. Бір кеште дәл сол помбархат көйлек киген әйелмен қатар отырғанын, әлгінің: «Сіз де етегіңізді күйдіріп алдыңыз ба?» деп сұрағанын жеткізді. Әйел өзінің етегін күйдіріп алғанын айтқанда, Кербез мұны қорлық көргендей қабылдапты.
Кульминация: Жанардың шаршағандығы
Кербез ауыр күрсініп, Алматыға дәл осы көйлектің «мәселесімен» келгенін айтты: үлкен тігіншілерге көрсетіп, «осы күйінде киюге бола ма, болмай ма» деп ақылдаспақ. Тіпті мұны жаңа мода қылып «өндіріп берсе қайтер еді» деп те қиялдады.
— Сен қалай ойлайсың, а?
Жанар қолын шекесіне апарып: — Кешір, Кербез, сен не туралы айтып тұрсың? — деді.
— Әлгі көйлек туралы айтып тұрмын ғой!
Кербездің көздері шақшиып кетті. Етіне от түскендей күйіп-пісіп: «Саған адам деп, бірге оқыған жолдас деп әңгіме айтып келе жатқан мен нағыз ақымақ екенмін» деді де, қолын бір-ақ сілтеп, жалт бұрылып жүре берді.