Махамбет өлеңі - қазақ сөзінің қайталанбас құдіреті
Махамбет Өтемісұлы: ерлік пен елдіктің өшпес рухы
Махамбет Өтемісұлы — күрескер ақын, жаужүрек батыр, балкөмей жырау, дәулескер күйші. Ол Исатай Тайманұлы бастаған көтерілістің көсемі әрі жалынды жыршысы, өз қоғамының идеялық күрескері болды.
Махамбет — өмірдегі қайсарлықтың синониміне, өнердегі қасиеттің символына айналған аса аяулы, ардақты есім. Көзі ашық, көкірегі ояу қазақтың бір де бірі бұл есімге бейтарап қарай алмайды.
Сөздің салмағы: Махамбет өлеңінің құдіреті
Махамбет өлеңі — қазақ сөзінің қайталанбас құдіреті. Әрбір буыны мен бунағы, тармағы мен шумағы тап-таза қорғасыннан құйылғандай салмақты, ап-ауыр асыл сөзге айналады. Мұндай ішкі қуат пен темірдей түйін қазақ поэзиясында сирек кездеседі.
Халық жадындағы жолдар
«Ереуіл атқа ер салмай,
Егеулі найза қолға алмай,
Еңку-еңку жер шалмай…»
Осы жолдар басталған сәтте-ақ тыңдаушының көңілі елең етіп, әуелі мейірімі төгіліп, артынан намысы оянып, мерейі өседі.
Поэзиясының өзегі: бір ғана тақырып — майдан
Қазақ әдебиетінің ұлы материгінде Махамбет поэзиясы өзгеше сырлы аралдай оқшау тұрады. Оның негізгі тақырыбы біреу-ақ — майдан. Бірақ бұл майдан жеке бастың даңқы үшін емес, қазақ елінің елдігі, еркіндігі мен егемендігі үшін жүріп жатқан ерлік майданы.
Жорық жырына айналған мұра
Оның барлық өлеңін бір арнаға тоғыстырып қарасаңыз, тұтас бір «Жорық жыры» болып шығады. Себебі барлығы бір идеядан нәр алады: халық азаттығы мен бостандығы.
Автопортрет және ұлт рухы
Осы бір тұтастық Махамбет шығармашылығын сегіз қырлы, бір сырлы авторлық автопортретке айналдырып, оны ұлттық менталитетімізге тән ерлік пен елдіктің өшпес рухы дәрежесіне көтереді.
Халық тағдыры: бостандыққа бастар жол
Махамбет жырларының үлкен тақырыбы — халық, шаруа, солардың феодалдық-хандық құрылыс тепкісінен құтылуға бағытталған бостандығы мен арманы. Ақын поэзиясының халық тағдыры туралы жыр екеніне «Ереуіл атқа ер салмайдан» бөлек, алғашқы «Соғыс», «Толғау» секілді өлеңдері де дәлел бола алады.
Жәңгір хан ордасының үстіне халық қаһарының бұлты төнген күндерді ақын өзгеше шабытпен, айрықша ынтамен жырлайды. Оның сөзінде бір ғана батырдың ерлігі емес, өз бостандығы үшін қолына қару алып аттанған күллі елдің қайраты тұтас көрінеді.
Өткір түйін
«Тебінгі теріс тағынбай,
Темір қазық жастанбай,
Қу толағай бастанбай,
Ерлердің ісі бітер ме?!»
Ақынның түйіні анық: ел егемен, халық азат болмайынша, ерлердің ісі бітпейді.