Қазақ тарихының әліппесі

Мұхтар Мұқанұлы Мағауин — қазақ әдебиетіндегі көркем проза мен әдебиеттану саласында қатар еңбек еткен қаламгер. Ол 1940 жылы 2 ақпанда Семей облысының Шұбартау ауданында дүниеге келген.

1962 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің (ҚазМУ) филология факультетін тәмамдап, 1965 жылы осы оқу орнының аспирантурасын аяқтады. Баспасөзде алғаш рет 1959 жылы көрініп, 1960-жылдары әдебиет зерттеушісі ретінде кеңінен таныла бастады.

Еңбек жолын 1965 жылы бастап, әр жылдары «Қазақ әдебиеті» газетінде бөлім меңгерушісі қызметін атқарды. Сонымен бірге «Жазушы» баспасында, «Жалын» альманахында, Әдебиет және өнер институтында, жоғары оқу орындарында ғылыми және редакторлық жұмыстармен айналысты.

1984–1986 жылдары «Жазушы» баспасының бас редакторы болды. 1988 жылдан бастап «Жұлдыз» журналының бас редакторы қызметін атқарды.

Мағауин шығармаларында XX ғасырдағы ауыл мен қала өмірі, әлеуметтік топтар өкілдерінің тағдыры психологиялық-философиялық тереңдікпен суреттеледі. Қаламгердің прозасы оқиға желісін ғана емес, адам мінезі мен дәуір тынысын қатар ашуға ұмтылуымен ерекшеленеді.

«Аласапыран» — қазақ халқының көрші мемлекеттермен дипломатиялық қарым-қатынасы тарихи-көркемдік тұрғыдан кең тыныста бейнеленген іргелі шығарма. Дилогия 1981–1983 жылдары жарық көріп, XVI–XVII ғасырлардағы Қазақ хандығының қоғамдық-әлеуметтік болмысын суреттейді.

Романда Тәуекел хан тұсындағы қазақ ордасының ішкі ахуалы, сыртқы саяси байланыстары, сондай-ақ Ресей, Иран, Бұқар және Сібір хандықтарымен қатынастар аясындағы күрделі үдерістер көрсетіледі.

Мағауиннің әдебиеттанудағы ірі еңбектерінің бірі — «Қобыз сарыны» (1968). Бұл монографияда хандық дәуірде өмір сүрген ақын-жыраулардың (XV–XVIII ғасырлар) мұрасы жүйелі талданып, көркемдік-тарихи тұтастықта қарастырылады.

Сондай-ақ ол жыраулар поэзиясын танытатын бірқатар антологияларды құрастырып, жариялатты: «Алдаспан», «Бес ғасыр жырлайды», «Ай, заман-ай, заман-ай». Зерттеу еңбектері қатарында «Ғасырлар бедері», «Қазақ тарихының әліппесі» аталады — бұл еңбектер қазақ тарихының бірнеше ғасырлық кезеңін қамтиды.

Мұхтар Мағауин шығармашылық жолында үнемі жаңашылдыққа ұмтылған қаламгер ретінде бағаланады. Оның әр кезеңдегі туындылары тақырыптық ауқымы, құрылымы және көркемдік шешімдерімен ерекшеленіп, бірін-бірі қайталамайтын ізденіс сипатын танытады.

Жазушының көптеген шығармалары орыс тіліне және басқа да шет тілдеріне аударылып, шетел басылымдарында жарық көрді.

Мұхтар Мағауин — Абай атындағы мемлекеттік сыйлықтың лауреаты (1984) және Қазақстанның халық жазушысы (1996). 1997 жылы «Түркі дүниесіне қызмет» халықаралық сыйлығына ие болды. Сондай-ақ Қазақстан Жазушылар одағы басқармасында хатшылық қызмет атқарған.