Білге - Күлтегіннің ағасы
Билік үштігінің қалыптасуы
Білге — Күлтегіннің ағасы. 716 жылы Күлтегін Қапаған қаған қоздырған тайпалар арасындағы қақтығыстарды тоқтату үшін әскери төңкеріс жасап, қаған тағына ағасы Білгені отырғызды. Білге өз кезегінде Күлтегінді әскербасы етіп, ал қайын атасы Тоныкөкті мемлекеттік кеңесші ретінде тағайындады.
Үштік туралы түсінік
Осылайша билік басында Тан империясының ықпалына қарсы тұрған үштік орнықты. Олар тарихта ақылдың, адалдықтың және қайраттың өзара үйлесім тауып, елін-жерін нығайтқан ұлы бірлестік ретінде сипатталады.
Бейбітшілік — еңбекпен келген құт
Білге қаған тұсында бейбіт дәурен орнықты деп айтылады. Алайда бұл құт-береке өздігінен келген жоқ. Халықтың қайта еңсе көтеруі мен елдің бір арнаға түсуі ауыр күреспен қатар жүрді. Күлтегіннің үлкен жазуында осы мехнаттың мәні айқын берілген:
«Түркі халқы үшін түн ұйықтамадым, күндіз отырмадым. Інім Күлтегінмен, екі уәзіріммен өліп-тіріліп құрадым... Мен өзім қаған болғанда жер-жерге тарап кеткен халық өліп-жітіп, жаяу-жалаңаш қайта келді».
Қайта бірігу және жорықтар
Алдымен телес тайпасы оралды. Одан кейін түргештер мен қырғыздар бөрілі байрақ астына жинала бастады. Бірқатарын айла-тәсілмен, бірқатарын әскери күшпен бағындыруға тура келді. Жазбада Білге қағанның сол кезеңдегі қақтығыстары да аталады:
- Терістікте оғыз халқына қарсы соғыстар.
- Ілгеріде қидан және татабы халықтарына қарсы жорықтар.
- Бергі бетте табғашқа қарсы қимылдар.
- Үлкен әскермен он екі рет соғысқаны айтылады.
Тан империясымен текетірес және стратегиялық үзіліс
Түркі қағанатының күшеюін қаламаған Ұлы Аспан империясы (Тан) Білге қағанның бейбіт келіссөзге шақырған ұсынысын құптамады. Қытай соғысқа дайындала бастады, бірақ жоспар толық іске аспады: 714 жылы тибеттіктер шабуыл жасап, Танның назарын басқа жаққа аудартты. Түркілер уақытша тыныс тапты.
Дегенмен, империялық тарап ұсақ тайпаларды айдап салып, арандату саясатын тоқтатпады. Осы жағдайда Білге қаған қауіп төндіріп, сенімге селкеу түсірген ұйғырларға қарсы жорық жасап, оларды бағындырды. Кейін татабылардың аттарын тартып алып, ойсырата жеңіліске ұшыратты. Бұл кезеңде түркі әскері жұмылған күшке айналды.
Жаңа аумақтар және ішкі тұрақтану
Сол тұста Яштар түмен қарлұқтарды талқандады, солтүстік Жоңғария түркілердің қол астына өтті. 717 жылдың соңына қарай қала қағанатқа бағынғаны айтылады. Енді «ары қарай не істеу керек?» деген сауал күн тәртібіне шықты.
Білге қаған, Тоныкөк және Күлтегін сансыз шайқастан кейін халықтың өз-өзіне келуі үшін бейбіт өмірді қалпына келтіру қажет деген тоқтамға келді. Алайда Қытай бұл ұсынысты қабылдамай, уақыт ұтуға тырысты. Түркілердің сол кезеңдегі стратегиялық мұраты қорғаныс болды; бұл саясаттың астарында Қытай ықпалына қарсы тұратын идеологиялық ұстаным жатты.
Нәтиже: күш теңгерімі
Ұлы үштіктің арқасында түркілер 722 жылы қытай әскерін талқандады. Кейін Білге қаған Қытаймен бейбіт қатынас орнатты. Қытай тарапы мұны құптамағанымен, мәмілеге келуге мәжбүр болды. Осылайша Білге 722–741 жылдар аралығында елін шамамен 20 жылға жуық бейбіт өмірмен қамтамасыз етті.
Соңғы жылдар: улау және тақ мұрагерлігі
Екі ел арасындағы салыстырмалы тыныштық Білгенің алғыр саясатының нәтижесі ретінде бағаланады. Алайда 734 жылы (мәтіндегі баяндауға сәйкес) Қытайдың бұрынғы елшісі болған, түркіден шыққан сатқын қытай жағының өтінішімен Білге қағанға у беріп өлтіргені айтылады.
Білге қаған өлер алдында сатқынды дарға асып, тұқымымен құртуға бұйрық берген. Ал Қытай императоры өзіне күдік түспеуі үшін қағанды жерлеу рәсіміне елші жібергені көрсетіледі. Түркі тағына Білге қағанның ұлы Иоллығтегін отырды.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы (мәтін редакцияланып, тілдік тұрғыдан ықшамдалды).