Сөзге құлақ салыңызшы, Оле - Лукойе мырза
Бұл дүниеде Оле-Лукойеге тең келетін ертегіші жоқ. Ертегіші дегеннің өзі — нағыз шебер. Кешқұрым балалар стол басында немесе орындықтарда тым-тыныш отырған сәтте, Оле-Лукойе кіріп келеді. Аяғында ескі шұлық, басқышпен дыбыссыз көтеріліп, есікті ақырын ашады да, қолындағы бүріккішімен балалардың көзіне тәтті сүт бүркіп жібереді.
Сол-ақ екен, балалардың кірпігі іле-жала жұмылып, олар Олені көре алмай қалады. Ал Оле еппен басып арттарына келіп, желкелеріне ақырын ғана үрлейді. Үрлегені сол — бастары салбырап, мүлги бастайды. Бірақ еш жері ауырмайды: Оле-Лукойе ешқашан жамандық ойламайды. Оған керегі — балалардың тынышталып, төсекке жатуы ғана.
Екі қол шатырдың сыры
Балалардың көзі ілінген соң, Оле-Лукойе кереуеттің шетіне отырады. Үстінде жібектен тігілген жұп-жұқа шапан бар; оның түсін дәл айту қиын: Оле қалай бұрылса, шапан да бірде көгілдір, бірде қара көк, бірде қызыл түске құбылып тұрады.
Ол қолтығына қысып алған екі қол шатырын алып жүреді. Сурет салынып, әсемделген шатырды ол жақсы балалардың үстіне ғана жаяды — сонда олардың түсіне түні бойы қызық ертегілер кіреді. Ал екінші шатыр — мүлде жұпыны, өрнексіз. Оны тәртіпсіз балалардың үстіне жаяды: олар томардай болып, түс көрмей, таңертең бір-ақ оянады.
Яльмарға айтылған жеті ертегі
Енді Оле-Лукойенің Яльмар атты кішкентай балаға бір апта бойы келіп, әр кеш сайын айтқан ертегілерін тыңдайық. Ол бір емес, дәл жеті ертегі айтты — өйткені аптада жеті күн бар.
Дүйсенбі
— Хо-ош! — деді Оле-Лукойе. — Яльмарды төсекке жатқыздық, енді бөлмені безендірейік!
Құмырадағы гүлдер сол сәтте-ақ бойлай өсіп, әп-сәтте үлкен ағаштарға айналды. Ұзын бұтақтары төбе тақтайға дейін жайылып, бөлме ғажайып саябақ секілді болып кетті. Бұтақтардың бәрі гүл жамылды: хош иісі раушаннан кем емес, ал дәмі — вареньеден де тәтті. Жемістері алтындай жарқырайды. Тіпті жүзім қосылған тоқаштар да ағаш басында самсап тұр.
Дәптер мен әріптердің сабағы
Кенет Яльмардың кітаптары тұрған столдың суырмасынан ыңқылдап-ыңырсыған дыбыс шықты. Оле суырманы ашса — шығарылған есепте қате кетіп, цифрлар бытырап қашқалы тұрған жазу тақтасы екен. Жіпке тағылған грифель байлаулы күшікше секіріп, қатені түзеткісі келеді, бірақ шамасы келмейді.
Дәптер беттерінде маржандай әдемі жазу үлгілері тұр, ал Яльмардың өзі жазған әріптері сызық үстінде түзу тұра алмай, қисайып құлап жатады.
— Міне, былай тұру керек! Міне, былай, сәл оңға қарай қисая! — деп үйретті жазу үлгісі.
— Айтқаныңызды қуана орындайтын едік, бірақ қолымыздан келмейді… — деді Яльмардың әріптері.
Сонда Оле-Лукойе оларды жаттықтырды: «Бір, екі! Бір, екі!» — деп, әріптерді жіптіктей түп-түзу қылып қойды. Бірақ Оле кетіп, Яльмар таңертең оянғанда, әріптер баяғы қисық қалпына қайта түсті.
Сейсенбі
Яльмар төсекке жата бергенде, Оле-Лукойе сиқырлы бүріккішін жиһазға тигізді. Сол-ақ екен бөлмедегі түкіргіштен басқасының бәрі сөйлесіп, уілдесе бастады. Ал түкіргіш үн қатпады — өзге нәрселердің жеңілтектігіне ыза болып тұрды: бұрышта елеусіз жата беріп, бәріне «қызмет еткенін» ешкім елемейтініне ренжіді.
Қабырғада алтын жалатқан жақтаулы үлкен сурет ілулі еді. Онда көрікті өлке: кәрі ағаштар, көкорай шалғын, түрлі-түсті гүлдер, орманнан өтіп барып теңізге құятын өзен бейнеленген. Оле бүріккішін суретке тигізгенде, суреттегі құстар сайрап қоя берді, бұтақтар қозғалды, аспанда бұлттар көшті — тіпті көлеңкенің жылжығаны да көрінді.
Оле Яльмарды раманың деңгейіне көтергенде, баланың аяғы биік шөпке тиді. Яльмар жағадағы кішкентай қайыққа отырып, алтын тәж киген алты аққудың сүйреуімен көгілдір орманды бойлап кетті. Гүлдер кішкентай періштелер туралы сыбырлады, балықтар күміс пен алтын болып жылтылдап ерді, құстар екі қатар боп тізіліп ұшты. Орман бірде қоюланып, бірде гүлге толы баққа айналып отырды; өзен бойында хрусталь мен мәрмәр сарайлар көрінді.
Балкондарда ханшалар тұрды — Яльмарға таныс қыздар секілді, оған қол созады. Әрқайсысының оң қолында қант қосып жасалған тәтті нан-торай. Яльмар жанынан өте бергенде нанның бір шетін іліп үлгерді, бірақ ханша да бергісі келмейді: тәтті нан ортасынан опырылып, Яльмарға үлкендеу бөлігі тиді.
Көп ұзамай олар Яльмарды сәби күнінде мәпелеген күтуші тұратын шаһардан өтті. Күтуші басын изеп, қол бұлғап, Яльмарға арнаған өлеңін айтып тұрды. Құстар қосыла сайрап, гүлдер майыса «би биледі», ал талдар бұтағын тербеп, бәрі ертегінің әуенімен тыныстағандай еді.
Сәрсенбі
Жаңбыр тынымсыз шелектеп құйды. Яльмар оның үрейлі сатырын түсінде де естіп жатты. Оле терезені ашқанда, су терезе деңгейіне дейін көтеріліп қалыпты — айнала айдын көл секілді. Сол сәтте үйге тұмсығын тіреп тамаша кеме келіп тоқтады.
— Жол жүргің келе ме, Яльмар? Түні бойы жат елдерді аралайсың, таң алдында үйіңе қайта ораласың! — деді Оле.
Яльмар керемет кемеге мінді. Ауа райы лезде ашылып, кеме көшелермен жүзіп өтті, шіркеудің жанынан өтті, ақыры ұшы-қиырсыз көл-дарияға шықты. Жер көз ұшынан ғайып болды.
Көкқұтан мен құс қораның дауы
Аспанда көкқұтандар жылы жаққа көшіп бара жатты. Солардың біреуі әбден қалжырап, кеменің діңгегіне соғылып, палубаға құлады. Жас теңізші оны тауық, үйрек, күркетауық қамалған үйшікке отырғызды.
Тауықтар қыт-қыттады, үйректер бар-бар етті, күркетауық көкқұтанды сөзге тартты. Көкқұтан Африка, пирамидалар, шөлдегі түйеқұстар туралы айтқанмен, олар түсінбеді де, мазаққа бұрды.
Яльмар құс күркенің есігін ашып, көкқұтанды шақырды. Демалып тыңайған көкқұтан басын иіп алғыс айтқандай болып, қанатын қағып, жылы жаққа қарай ұшып кетті. Ал құстардың қызғаныш пен даурығуы бұрынғыдан бетер үдей түсті.
Сол сәтте Яльмар өз даусынан оянып кетті: ол кереуетінде жатыр екен. Бірақ Олемен бірге бұл түні ерекше серуендеп қайтқаны анық.
Бейсенбі
— Сен қорықпа. Мен саған тышқан көрсетемін, — деді Оле-Лукойе.
Оның қолында сүп-сүйкімді тышқан бар еді: ол Яльмарды үйлену тойына шақырып келген. Екі тышқан қосылмақшы, олар Яльмардың анасы азық қоятын шоланның еденінің астында тұрады екен — «ғажайып мекенжай» көрінеді.
Яльмар еден астына қалай түсерін сұрағанда, Оле оны сиқырмен кішірейтіп, құртымдай қылып қойды. Сосын оған қонаққа лайық мундир керек екенін айтып, қола солдаттың киімін ұсынды. Яльмар дәл солдаттың өзі секілді болып шыға келді.
Тышқан оны шешесінің оймағына отырғызып, кемірілген тесік арқылы еден астына түсірді. Тар коридор жарқырауық шірінділерден жарық болып тұрды, әрі тоң майдың иісі мүңкіп, «бұдан артық не бар» дегізді.
Той залына жеткенде, бір жақта бикеш тышқандар сыбырласып тұрды, бір жақта мұрттарын шиырлаған жігіттер. Дәл ортада желінген сырдың қыртысы үстінде күйеу мен қалыңдық отыр: көптің көзінше сүйісіп-құшақтасып, некені күтіп отыр.
Дастарқан да өзгеше: басқа ас жоқ, залдың өзі де майланып тасталған. Ал «ас басу» үшін меймандарға жас жұбайлардың туысы бұршаққа олардың аттарының алғашқы әріптерін кеміріп жазып ұсыныпты. Тышқандар бұл тойды «айтарлықтай» деп бағалап, көңілді тарқасты. Яльмар да үйіне қайтты.
Жұма
Оле-Лукойе Яльмарға бір сырын айтты: кейбір адамдар оған ерекше «ие болуға» құмар екен. Әсіресе жамандық істеп қойғандар. Олар түнде дөңбекшіп, ұйықтай алмай, өз жамандықтарының қоршауында қалады; әлдебір жексұрын елестер кереует шетіне келіп, үстілеріне қайнаған су бүркетіндей сезінеді. Сонда олар Оледен келіп, сол қорқынышты қуып жіберуін сұрайды, тіпті «ақша терезеде тұр» деп те қояды. Бірақ Оле ақшаға сатылмайтынын айтты.
Қуыршақтардың жүз бірінші тойы
Сол түні олар басқа үйлену тойына барды: Яльмардың тәтесінің үлкен қуыршағы — ер баладай киінген Герман — Бертаға үйленбек. Оның үстіне, қуыршақтың туған күні, сондықтан сыйлық та көп.
Стол үстінде терезелері жап-жарық картон үй тұр, қола солдаттар мылтықтарын көтеріп сірескен. Қалыңдық пен күйеу үстелдің сирағына сүйеніп, ойға шомып отыр. Оле-Лукойе әжейдікіне ұқсас қара етекшесіне малына оранып, некені қайта қиды. Сосын бөлмедегі жиһаз марш әуеніне салып күлдіргі өлең айтты.
Жастар сыйлық алды, бірақ «ас ішуден» бас тартты: махаббаттары өздеріне жетеді. Кейін сапарға қайда шығу керегін ақылдасу үшін тәжірибелі қарлығаш пен бес рет балапан шығарған кәрі тауықты шақырды. Қарлығаш жылы жақтың сұлулығын айтты, тауық ауылдағы құм мен капуста бақшасын мақтады. Ақыры бәрі тауықтың уәжіне тоқтап, тыныш ауылды таңдады.
Сенбі
— Бүгін ертегі айтасың ба? — деп сұрады Яльмар, Оле оны төсекке жатқызған бойда.
— Бүгін уақыт жоқ, — деді Оле де, баланың үстіне әдемі қол шатырын жайды. Шатырдың өзі көгілдір ағаштар мен бастарын изеген кіп-кішкентай қытайлар салынған, қылдырықтай тар көпірлері бар үлкен қытай табағына ұқсап кетті.
Оле ертең — жексенбі мереке екенін, бүкіл әлемді әдемілеп «жасандырып» шығуы керегін айтты: қоңырау мұнарасындағы қоңырауларды тазалайтын шіркеу перілерінің жұмысын тексеру, желдің шөп пен жапырақтың шаңын қағып-қағып үлгергенін көру, ал ең қиыны — жұлдызды аспанды алып, жарқыратып тазарту.
Көне суреттің ескертуі
Осы кезде қабырғадағы көне сурет сөйлеп кетті: ол өзін Яльмардың ұлы атасы деп таныстырып, ертегі үшін алғыс айтты, бірақ жұлдызды аспаннан жұлып алып тазарту мүмкін емес екенін ескертті: жұлдыздар да жер секілді өз жаратылысымен жақсы.
Оле-Лукойе оған құрметпен жауап беріп, өзі ежелгі заманнан бар екенін, римдіктер мен гректер оны түс көру құдайы санағанын айтты. Сосын: «Ертегіні енді өзің айта бер», — деп, қол шатырын қолтығына қыстырып, шығып кетті.
— Әне, өз пікіріңді айтуға да болмайды екен ғой! — деп күңкілдеді көне сурет. Сол сәтте Яльмар да оянып кетті.
Жексенбі
— Кеш жарық! — деді…
Оле-Лукойенің мәні
Бұл ертегілердің өзегінде бір ғана сиқыр тұр: ол — ұйқының мейірімі. Оле-Лукойе қорқыту үшін келмейді; ол баланың жанын тыныштандырып, қиялын оятып, әр түнді бөлек бір әлемге айналдырады. Ал таң ата бәрі өз қалпына келгенімен, түнгі әсер көңілде қалады.