Курчатов - Павлодар облысының Май ауданындағы қала
Семей ядролық полигоны: ауқымы, сынақтар және салдары
Семей ядролық полигоны (Семей сынақ алаңы) — КСРО Қорғаныс министрлігі мен Атом өнеркәсібі министрлігінің бұйрығымен құрылған, ядролық жарылыстар жүргізілген сынақ аймағы. Полигон бұрынғы Семей облысының Абыралы ауданын, сондай-ақ Павлодар және Қарағанды облыстарының бірқатар аумақтарын қамтыды.
Алғашқы сынақтарға дайындық
Алғашқы атом сынағына орай әскери құрылысшылар көлемі шамамен 300 шаршы километр болатын тәжірибе алаңын дайындады. Алаңның қақ ортасындағы 30 метрлік темір мұнараның төбесіне қуаты 20 килотонна ядролық заряд орнатылды.
Айналада темірбетон қорғаныштар, бронды мұнаралар мен доттар салынды. Орталықтан әртүрлі қашықтықта әскери техника, артиллерия қаруы, танктер, ұшақтар, автомобильдер, бронемашиналар орналастырылды. Көптеген пана-жайларға тәжірибе үшін жануарлар (қой, шошқа, ит, атжалман) кіргізілді.
Одан сәл қашықтау жерде үш қабатты тұрғын үйлері, өнеркәсіп орындары, жер асты жолы, теміржол және автомобиль көпірлері бар тұтас бір қалашық тұрғызылды. Онда жанармай құйылған вагондар мен цистерналар қойылды. Сонымен бірге алаңға әскери форма кигізілген адам бейнесіндегі қуыршақтар, азық-түлік салынған жәшіктер әкелінді. Мұның бәрі ядролық жарылыстың алапат күшін зерттеу үшін жасалды.
Сынақтардың қарқыны және түрлері
Полигонда 1949–1989 жылдары қуаты әртүрлі шамамен 470 ядролық жарылыс жасалды. Жарылыстар әуеде, жер үстінде және жер астында өтті. 1961–1962 жылдары әуеде және жер үстінде 50-ге жуық ядролық бомба сыналды. 1963–1988 жылдары жыл сайын орта есеппен 14–18 сынақ өткізіліп, жер астында барлығы 343 ядролық жарылыс жасалды.
Экологиялық ластану және радионуклидтер
Радиациялық тексерулер кезінде сынақ аймағындағы радиоактивті заттардың мөлшері қалыпты деңгейден бірнеше есе жоғары екені анықталды. Атап айтқанда: цезий-137, стронций-90, плутоний-239 және плутоний-240, кобальт-60.
Бұл зиянды заттар топырақты, суды, егістік жерлерді және мал жайылымдарын ластап, ұзақ мерзімді экологиялық және әлеуметтік салдарға әкелді.
Курчатов: құпия қала және ғылыми инфрақұрылым
Курчатов — Павлодар облысының Май ауданындағы қала (ресми түрде Шығыс Қазақстан облысының құрамында болған кезеңдер де көрсетіледі). Ол Семей қаласынан солтүстік-батысқа қарай 130 км жерде, Ертіс өзенінің сол жағалауында орналасқан. Қаланың іргесі 1947 жылы әскери гарнизон ретінде қаланды.
Аса құпия нысан болғандықтан оның атауы жиі өзгеріп отырды: Москва-400, Семей-21, «Ақырғы нүкте». 1974 жылы қалалық мәртебе алып, Курчатов деп аталды. Бүгінде мұнда Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығының Бас дирекциясы орналасқан.
Қаладағы ғылыми орта
Курчатовта кеңестік ғылымның көрнекті өкілдері уақытша тұрып, жұмыс істеді: И. Курчатов, Ю. Харитон, А. Сахаров, Я. Зельдович және басқалар.
Денсаулыққа әсері
Жергілікті тұрғындарды медициналық тексеруден өткізгенде тұқым қуалайтын ауруларға байланысты мәселелер, әсіресе жасөспірімдер арасында ерте өлім-жітімнің жиілегені байқалған. Сонымен қатар қатерлі ісік, сүйек тіндерінің аурулары, иммундық жүйе және қан құрамы бұзылыстарымен байланысты дерттер кең тарағаны көрсетіледі.
Жабылуы және қоғамдық қарсылық
1991 жылы 29 тамызда Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаев Семей ядролық полигонын жабу туралы Жарлыққа қол қойды.
«Невада — Семей» қозғалысы
«Невада — Семей» — ядролық жарылыстарға қарсы халықаралық қоғамдық-саяси қозғалыс. Ол 1989 жылы 26 ақпанда құрылып, сол жылдың қазан айында ресми тіркелді. Қозғалысты белгілі қоғам қайраткері, ақын Олжас Сүлейменов басқарды.
Қозғалыс ядролық сынақтарға қарсылық білдіріп, әлемдегі ядролық қауіпті азайтуды мақсат етті және Семей полигонындағы сынақтарды тоқтатуға ықпал еткен маңызды азаматтық бастамалардың бірі ретінде аталады.
Халықаралық ауқым
Ұйым бөлімшелері Қазақстанның көптеген қалалары мен аймақтарында, сондай-ақ Ресей, АҚШ, Италия, Жапония, Түркия және өзге елдерде құрылды.
Дереккөз туралы белгі
Материал мазмұны білімдік мақсаттағы жинақталған деректерге негізделген (KZ порталындағы қазақша рефераттар жинағында кездесетін сипаттамаларға ұқсас мәтіндік деректер).