Әуелгі байлық - денсаулық
Фразеологизмдердің қалыптасуы және қолданыс аясы
Фразеологизмдер ең алдымен сөйлеу тілінде немесе жазба тілде қолданысқа түсіп, біртіндеп көпшілікке танылады. Қазақ тіліндегі фразеологизмдердің басым бөлігі жазба тіл толық дамымай тұрған кезеңде-ақ сөйлеу тілі негізінде қалыптасқан. Бұл қатарға идиомдар, мақал-мәтелдер және нақыл сөздер жатады.
Сөйлеу тіліндегі тұрақты тіркестердің құрамдық ерекшелігі
Сөйлеу тілінде жұмсалатын тұрақты сөз тіркестерінің құрамында қарапайым, тұрпайы қолданыстар да, кәсіби ортаға тән фразеологизмдер де кездеседі. Кәсіби сипаттағы тіркестерге, мысалы, шопанның әке таяғын ұстауы, студенттердің құлап қалуы, оқытушылардың ашық сабағы сияқты үлгілерді атауға болады.
Ескі қоғамға тән фразеология
Ескі қоғам болмысымен сабақтас фразеологияға жаугершілік, барымта, саудагерлік, пайдакүнемдікке қатысты туған тіркестер кіреді:
- барымтаға қарымта
- сауда сақал сипағанша
- саудада достық жоқ
- құрғақ қасық ауыз жыртады
- алтын көріп періште жолдан тайыпты
- есепсіз дүние жоқ
Қарапайым және тұрпайы фразеологизмдердің шектеулі қолданысы
Қарапайым, тұрпайы фразеологизмдердің қолданыс аясы салыстырмалы түрде тар келеді. Мысалы: соқырға таяқ ұстатқандай, ит жоқта шошқа үреді.
Экспрессивті бояудың құбылмалылығы
Сөйлеу тіліндегі фразеологизмдердің экспрессивті, стильдік реңі тұрақты емес: ол контекстке қарай құбылып отырады. Мысалы, төмендегі екі үзіндіде ақ жаулық пен шүйке бас тіркестері “әйел” мағынасын береді, бірақ олардың эмоциялық реңі бірдей емес.
Мысал 1
Әуелгі байлық — денсаулық.
Екінші байлық — он саулық.
Үшінші байлық — ақ жаулық.
Мысал 2
Бір шүйке басқа жету үшін мен не істемеді дейсің! Киноға артық билет алып, жалғыз-жарым жүрген қыздарды қасыма отырғызып та көрдім, бұзықтарға тап болған бикештерді арашалап та көрдім.
Бұл жерде шүйке бас тіркесі еркелету, іштей жақын тарту реңін бере алады (“әркім сүйгенін шұнағым” тәрізді). Демек, бір мағыналық өрісте тұрған тіркестердің өзі контекстке қарай әртүрлі әсер қалдырады.
Образдылық, қарапайымдылық және синонимдік байлық
Сөйлеу тілі фразеологиясы образдылығымен қатар қарапайым болуымен де ерекшеленеді. Күнделікті тілде жиі ұшырасатын тұрақты тіркестер ретінде мыналарды атауға болады: жел беру, көзге түрткі болу, ит қорлық, басты қатыру, құлағының етін жеу, құлағын сасыту, сымсыз телефон, қызыл ауыз, жез өкше, жел өкпе, көк езу, көк айыл.
Синонимдер мен варианттардың молдығы
Сөйлеу тіліндегі фразеологизмдердің бірқатары жеке сөзге мағыналас эквивалент болып келеді де, бір-бірімен синонимдеседі. Мысалы:
Мағыналас эквиваленттер
- қыздыру — жел беру
- тоғаю — жыланы қайту
Фразеологиялық синонимдер
- мазалау — құлағының етін жеу, миын ашыту
- жылдам кетіп қалу — тайып отыру, тайып тұру, табанын жалтырату, жонын бір-ақ көрсету, шаңына ілестірмеу
Осылайша, сөйлеу тілі фразеологиясы басқа стильдермен салыстырғанда варианттар мен синонимдерге аса бай келеді. Фразеологиялық синонимдердің образдылығы мен экспрессивті бояуы сан қырлы, құбылмалы болып, сөйлеу тіліне айрықша эмоционалды рең береді.