Жақсы тәрбие - жан азығы
Мектеп бітіруші түлектерге арналған өтініш-толғаныс
Халқымыздың тілінде «азамат» және «азаматтық» ұғымдары екі түрлі мағынада қолданылады. Екеуі де қастерлі, екеуі де қасиетті. Бірі — адамның өз мемлекетіне деген саяси-құқықтық қатынасын айқындайтын заңдық мәні бар түсінік. Екіншісі — адамның ішкі қадір-қасиетін, ар-ожданын өлшейтін, киесі терең ұғым.
Мағыналық тұрғыдан әртүрлі көрінгенімен, ой мен таным тұрғысынан бұл екі ұғым бір-біріне тым жақын. Өйткені біріншісінде Отан деген қасиетті сөз тұрса, екіншісінде адамның ар-ожданы, ұят-иманы, санасы мен жан-дүниесінің асқақтығы алға шығады. Бұлардың бәрі біз үшін рухани нәр болатын мәні зор дүниелер.
Азаматтық — айтуға жеңіл, бойға сіңіруге қиын
«Азаматтық» деген сөз ауызға оңай іліккенімен, оны бойға сіңіру, мінезге айналдыру оп-оңай шаруа емес. Себебі бұл ұғымның ар жағында табиғи мөлдір бастау іспетті тек пен тәрбие жатыр.
Қазақ халқы ежелден бала тәрбиесіне ерекше ден қойған. Тіпті болашақ перзент ана құрсағында жатқанда-ақ, ананың жан тазалығымен тыныстайды деп сенгендей. Демек, тәрбиенің қадірін сәби дүниеге келмей тұрып-ақ бағалаған.
Тәрбиенің өзегі: ар, ұят, ождан
Жанның тазалығы — ең биік өлшем
Қазақ тәлім-тәрбиесінің басты нысанасы — ар, ұят, ождан, яғни жанның тазалығы. «Малым — жанымның садағасы, жаным — арымның садағасы» деген сөзді ұрпақтың бойына сіңіре отырып, ұлға да, қызға да бірдей биік талап қойған.
Ананың ақ сүті және алғашқы мектеп
«Ананың ақ сүті» ұғымы — перзент келешегінің табиғи, мөлдір бастауы. Бала бойындағы асыл текті қалыптастыратын алғашқы мектеп те, алғашқы тәлім де осында жатыр.
Сондықтан халқымыз «Үйдің жақсы болмағы — ағашынан, жігіттің жақсы болмағы — нағашыдан», «Алып анадан туады» секілді терең астарлы сөздерді бекер айтпаған. Бұған әке қаны мен әулет тәрбиесін қоссақ, жауапкершіліктің салмағы тіпті айқынырақ сезіледі.
Тек ұғымы және мінездің тамыры
Жеті атаға жетпей қыз алыспаған, қан тазалығына қатты мән берген қазақ халқы тек ұғымына көрегендікпен қараған. Өйткені «азамат болу», «азаматтық таныту» дейтін қасиеттердің ар жағында да көбіне осы негіз тұрады.
Кейде қоғамда биік азаматтық танытып жүрген жандар туралы «Бұл бір жақсының ұлы еді», «Бұл бір жақсының қызы еді, түбі өз негізіне тартып тұр ғой» деп айтуы да сондықтан.
Кеңейтетін өсиет
«Атаның баласы болма, адамның баласы бол» деген тәлімді үстей түссек, азаматтықтың ұғым-аясы бұрынғыдан да кеңейіп, жарқырай түседі.
Бесік жыры — мінезді ұйытқан әуен
Жақсы тәрбие — жан азығы. Өсіп келе жатқан бала жас шыбық секілді: қалай исең, солай иіледі. Мұны терең ұғынған халық бала тәрбиесіне бесігінен мән берді. Табиғи-философиялық әуенге толы бесік жырының бойында астарлы қасиет мол болды.
Қасиетті саздың болмысында адамгершілік пен имандылықтың бастауы, даналықпен телінген сананың сергектігі, жанның асқақтығы бар. Мұның бәрі табиғи мөлдір, кіршіксіз бастау-бұлақтардың нәтижесі.
Демек, «азамат» болу және «азаматтық таныту» ересек адамның бойынан өздігінен пайда болмайды. Бұл — тегі мен өзі өскен отбасындағы ата-ана тәлімінің жемісі.
Түлекке аманат: біліммен бірге биіктік керек
Міне, біз қаншама жыл тәлім алған алтын ұя — аяулы мектебімізден ұшқалы отырмыз. Армандарымыз асқақ, мақсаттарымыз биік, сапарымыз айқын, жолымыз ақ болсын деп тілейміз.
Енді аяулы ата-анамыз бен ардақты ұстазымыз дарытқан тек пен тәлімді өмірдің өз тәжірибесінде сынайтын сәт туды. Иә, біз — ертеңгі маманбыз. Жақсы маман болуға ұмтылатынымыз анық. Бірақ әңгіме мұнымен шектелмеуі керек.
Мамандықтан бұрын — адамдық өлшем
- Ар-ұят пен адалдықты өмірдің тірегіне айналдыру
- Жақсылық, әділдік және қайырым қағидаларын ұстану
- Отанға перзенттік қызмет ету, елге және туған жерге шынайы махаббат сақтау
Ішкі тірек: білім және парасат
Жан-дүниемізге білім ғана емес — биіктік, таным ғана емес — тереңдік ұя салғанда ғана азаматтық қалпымыздан ауытқымай өмір сүре аламыз.
Бұл жол оңай емес. Бірақ өмірдің шынайы да мәртебелі, адастырмас айқындығы бар жалғыз соқпағы — осы.
Өмір енді басталды.