Хан қайда
Хан, уәзір және жазмыштың жолы
Ертеде бір хан және оның ақылды уәзірі болыпты. Хан мен уәзір ел аралап, халықтың жайын көріп, сөзін тыңдап жүретін екен. Бір күні олар қарапайым киініп, өздерін білдірмей аралауға шығады: «Ел ішінде ханды кім жақсы көреді екен?» — деп, жасырын жүріп, сөз аңдыпты.
Кедей үйіндегі түн
Жол үстінде олар бір кедейдің үйіне келіп, қонуға рұқсат сұрайды. Бірақ үй иесі: «Әйелім босанғалы жатыр» — деп, қондырғысы келмейді.
Толғатып жатқан әйел болса: «Қырықтың бірі — Қыдыр. Қондыр» — деп, күйеуін көндіреді. Ақыры екі жолаушыға төрден орын тиеді.
Көп ұзамай әйел босанып, ұл бала табады. Сол сәтте ханның уәзірі еріксіз мырс етіп күліп жібереді. Әдетте орынсыз күлмейтін, күлсе бір мәнді болжап күлетін уәзірдің бұл қылығы ханға оғаш көрінеді.
Уәзірдің болжамы
Хан қайта-қайта қысып сұраған соң, уәзір: «Осы бала сізге күйеу болады» — дейді.
Хан ашуға булығып: «Мен кедейдің баласына қызымды берем бе?» — деп, сенбейді. Бірақ уәзір сөзінен қайтпайды.
Баланы сатып алу және жәшік
Ертеңіне хан үй иесіне: «Балаңды маған сат, бойындай алтын беремін», — дейді. Кедей бастапқыда үзілді-кесілді қарсы болады. Алайда әйелі: «Алтын берсе, сата салайық. Бұл бала өсіп, бізді асырағанша талай уақыт өтеді» — деп көндіреді.
Хан баланы алып, жәшікке салып, суға ағызып жібереді.
Жәшіктің тоқтаған жері
Жәшік ағып келіп, бір шалдың диірменіне ілініп, диірменнің жүрісін тоқтатады. Шал жәшікті ашса, ішінде аппақ, ширақ бір ұл бала жатыр екен.
Диірменші шалдың сегіз ұлы бар екен. «Бала бізде онсыз да көп, мұны өлтірейік», — дейді шал. Бірақ кемпірі: «Құдай асырайды. Көзің қиып қалай өлтіресің?» — деп, көнбей қояды.
Сөйтіп, бала аман қалады. Тоғызыншы бала болып, сол үйдің берекесіне айналады: бәрі үйректің балапандарындай жарасып өседі.
Екінші рет кездескенде
Күндердің күнінде хан уәзірімен тағы да ел аралайды. Шалдың үйі тұсынан өте бергенде, уәзір тағы күледі.
«Ойнап жүрген балалардың ішіндегі анау кішкентайы сізге күйеу болады», — дейді ол. Хан бұл сөзге тіпті ашуланады да, баланы өлтіруге бел байлайды.
Тағы да алтын, тағы да бала
Хан шалға: «Тауып алған балаңды сат, бойындай алтын беремін», — дейді. Шал қуанып келіседі. Бала ханның қолына өтеді.
Хан оны бір уәзіріне: «Мынаны өлтір» — деп тапсырады. Бірақ уәзір жазықсыз баланы қимай, асырап жібереді.
Уақыт өтеді. Бала өсіп, ақылды, көрікті жігіт болады. Хан қайта келіп, оның тірі жүргенін көргенде, қаһарына мінеді. Уәзір болса: «Өлтіруге қиятын бала емес» — деп жауап береді.
Хаттың айласы
Сол кезде хан еліне жау тиеді. Хан әскер жинап, соғысқа аттанарда, елдегі бас уәзірлеріне хат жазып: «Мына баланы мен қайтқанша өлтіріңдер» — деп үкім етеді.
Қатігезі сол — хатты баланың өз қолына ұстатып жібереді. Бала хаттың мазмұнын білмейді; оған «тез жеткіз, осы хат бойынша бізге әскер жібереді» деп түсіндіреді.
Жолда қатты шаршаған жігіт шаһарға жақындағанда ханның бау-бақшасына кіріп, көз шырымын алады.
Хан қызының таңдауы
Бақшада жүрген ханның қызы ұйықтап жатқан сұлу жігітті көріп, бірден ғашық болады. Қолындағы хатты ашып оқыса, «мұны өлтір» деген жарлық екен.
Қыз хатты жыртып, орнына: «Мен келгенше осы балаға қызымды некелеп қойыңдар» — деп жаңа хат жазады.
Жігіт оянғанда уақыт өтіп кеткенін байқап, сасқалақтап хатты жеткізеді. Ел ішінде ханның жарлығы екі болмайды: ат шаптырылып, той жасалып, ханның қызы жігітке некеленеді.
Хан болса жауды жеңе алмай, төрт-бес жыл соғыста жүреді. Осы уақытта ханның қызы екі балалы болады. Бұл айланы қыздың өзі ғана біледі.
Қайту, күдік және соңғы бұйрық
Хан соғыстан қайтып келе жатыр деген хабар жеткенде, қыз күйеуіне: «Екі баланы алып, әкемнің алдынан шық. Ашуы басылар» — дейді.
Күйеу екі баланы жетектеп, ханға сәлем береді. Ханның ішіне мұз құйылғандай болады: суық амандасып, сыр бермейді. Бірақ ел ішінде сөз күшейеді: «Ханға ханның баласы табылмады ма? Кедейдің баласын қалай күйеу етті?»
Пештегі бұйрық
Өсектен құтылудың амалын іздеген хан нан пісіретін жерге уәзірі арқылы қағаз жіберіп: «Ертең кім бірінші келсе, кім болса да, тіпті мен болсам да — отқа жағып жіберіңдер» — деп әмір етеді.
Таңертең хан күйеу баласын сол жерге жұмсайды. Бірақ жігіт жолай сырнай-кернейдің үніне елігіп, аз кідіріп қалады.
Сол сәтте хан өзі: «Жанып жатқанын көзіммен көрейін», — деп нан пісіретін жерге келеді. Кеше алған бұйрықты бұлжытпай орындауға дағдыланған наншылар ханды сөзге келтірмей, ұстап алып, пешке тықпалап жібереді.
Біраздан соң жігіт жүгіріп жетеді. Наншылар: «Ханның кешегі тапсыруымен таңертең бір адамды өртеп жібердік» — дейді. Жігіт қағазын көрсетіп, кері қайтады.
Ажалдың шындығы
Сол күні көп ұзамай ханның өртеніп кеткені анықталады. Ел жаңа хан сайлауға мәжбүр болады.
Таққа келген тағдыр
Халық жиналып: «Хандыққа кімді ұсынамыз?» — деп кеңес құрады. Сонда бас уәзір жігіттің бастан кешкен талай қиындығын айтып, хандыққа ханның күйеуін ұсынады.
Бас уәзірдің өзі таласпай, ашық ұсынған соң, өзге уәзірлер де үнсіз қалады. Сөйтіп, жас жігіт хан сайланып, мұратына жетеді.
Түйін
- Жазмыштан қашу — оны шақырумен тең.
- Қатал үкім кейде өз иесін табады.
- Ақыл мен мейірім — ең әлсіз көрінген жерден де жол ашады.