Батыс Европа, үнді-иран тілдерін зертеудегі лигнвистикалық география
Лингвистикалық географияның пайда болуы және дамуы
Лингвистикалық география XIX ғасырдың екінші жартысында Еуропа тілдерін зерттеуден бастау алды. Осы кезеңде диалектологиялық материалдар мен тұжырымдар жүйеленіп, топталып, жіктеле түсті. Алғашқы зерттеулердің өзі-ақ бұл әдістің тіл білімінде үлкен мүмкіндігі бар екенін көрсетті.
Лингвистикалық география ұсынған деректер диалектологиядағы тоқырап қалған бірқатар мәселелерді қайта қарауға түрткі болды. Әсіресе диалект пен говордың табиғатын, олардың өзара байланысын жаңа қырынан түсінуге бағыт-бағдар берді.
Қалыптасуына әсер еткен негізгі алғышарттар
- Үндіеуропа тілдеріне қатысты жаңа ғылыми көзқарастың қалыптасуы.
- Диалектілерді зерттеуде жаңа әдістерді қолдану мүмкіндігінің тууы.
XIX ғасырдың екінші жартысында жас грамматистердің көзқарасы бойынша, диалект шекарасы айқын, тұтас тайпалық тілден тарайды деп есептелді. Алайда говорларды мұқият зерттеп, жиналған материалды картаға түсіріп салыстырған кезде, кейбір диалектілік ерекшеліктердің бір-біріне жақындасуы және шекаралардың біркелкі еместігі анықталды.
Бұл тұжырым дәстүрлі диалект концепциясын қайта қарауға алып келді де, «лингвистикалық география» деп аталған жаңа ғылыми бағыттың тууына себеп болды. Оның ғылыми мәні диалектологиялық атластарға сүйене отырып, диалектілерді кең ауқымда, кеңістіктік өлшем арқылы зерттеуінен көрінді.
Лингвистикалық география жасау ісі
Лингвистикалық атлас жасау жұмысы 1876 жылдан қолға алынғанымен, «Неміс лингвистикалық атласы» атты ірі еңбектің толық басылымы тек 1926–1932 жылдар аралығында ғана (алты том болып) жарық көрді.
Негізгі ой
Атлас жасау — жиналған диалектілік материалды жүйелеудің ғана емес, тілдік құбылыстардың таралу аймақтарын дәл көрсету арқылы жаңа қорытындыларға келудің де пәрменді құралы болды.
Неміс лингвистикалық атласы
Жаңа бағыттың қалыптасып, дамуына неміс және француз лингвогеографтары айрықша үлес қосты. Бұл ағымның бастауында неміс мұғалімі Георг Венкер тұрды.
Георг Венкердің алғашқы қадамдары (1876–1881)
1876: Венкер Рейн облысындағы мұғалімдерге алғашқы сұраулықты таратты. Сұраулық 300 сөзден тұратын, фонетикалық және грамматикалық ерекшеліктерді белгілеуге мүмкіндік беретін 40 қысқа фразаны қамтыды.
1877: Сұраулық жауаптарын жинақтап, «Рейн диалектісі» атты кітапша шығарды.
1878: Зерттеуді дамыта отырып, «Рейн провинциясы: Мозель өзенінің солтүстігіндегі диалектологиялық атлас» атты еңбегін дайындады.
1881: Зерттеу нысанын кеңейтіп, «Солтүстік және Орталық Германияның диалектологиялық атласы» атты еңбегін алғаш рет жариялады.
Осы жұмыстар лингвистикалық географияның әдістемелік негізін нығайтып, диалектологиялық картографияның ғылым ретінде орнығуына жол ашты.