Уәзірдің баласы
Ерте заманда Нұғыман атты хан өмір сүріпті. Ол бірнеше әйел алса да, көпке дейін перзент сүймей, жасы елуден асқанда бір әйелі жүкті болып, бір ұл, бір қыз табады. Хан зор той жасап, ұлының атын Бәкір, қызының атын Зере қояды.
Нұғыман хан балаларын жанынан артық көріп: «Немен ойнаймын десе, қолынан қақпаңдар, еркін өсіріңдер», — деп, әйелдеріне қайта-қайта тапсырады.
Бәкірдің жомарттығы және бір ауыз бата
Бәкір алтыдан асқан шағында етегіне толтыра ділдә салып ойнап жүріп, жолыққан қайыршы кемпірдің «Құдай үшін қайыр бер» дегенін естиді де, етегіндегі ділдәнің бәрін сол күйі төгіп береді.
Кемпірдің батасы
«Көп жаса, құдай сені Сақыпжамалға қоссын!»
Осы сөз Бәкірдің санасына шеге болып қағылып, «Сақыпжамал деген кім?» деген сұрақ жүрегін өртейді. Ол өскен сайын жүдеп, ойыннан тыйылып, ішкі сырын ешкімге ашпай, үнсіз уайымға батады.
Қайыршы кемпірдің шындығы
Бір күні баяғы кемпір хан сарайының маңынан өтіп бара жатқанда, Нұғыман хан оны да «үлкен адам шығар» деп Бәкірге кіргізеді. Кемпір баланы көрісімен танып: Бәкірдің ауруы жоқ екенін, оның алыс жердегі аса қуатты Қәһилә патшаның сұлу қызы Сақыпжамалға ғашық екенін айтады.
Кемпірдің сөзі қатал еді: «Балаңыз Сақыпжамалды алмаса, ғашықтығынан өледі». Хан амалсыздан кеңес тыңдап, баласын қырық қашырға артқан алтын-күміспен, қасына қырық жігіт қосып, жолға шығаруға бел буады.
Шын достық: уәзірдің баласы
Ханның бас уәзірінің жалғыз ұлы Бәкірмен құрдас, бірге өскен жан дос екен. Ол да сапарға қосылуға сұранып, әкесі қимаса да, ақыры рұқсат алады.
Жолға шыққан соң уәзірдің баласы ойлы сұрақ қояды: «Сақыпжамалды тапсақ, қалай аламыз?» Бәкір күшке сенбейтінін айтып, «құдай берсе, бір амалын табармыз» дейді. Ақыры екі дос қырық жігітті қайтарып, қашырларды айдап екеуі ғана аттанып кетеді.
Қәһилә шаһары және қоңырау құпиясы
Айдан ай, жылдан жыл өтіп, екеуі Сақыпжамалдың шаһарына жетеді. Қашырлардың көбін сыртқа көміп, алты қашыр ділдәмен қалаға кіріп, баласы жоқ кедей кемпір-шалды тауып, соларға бала болып орналасады.
Бір күні базарда алтын сарайдан қоңырау соғылғанда, жұрттың бәрі быт-шыт болып тығылады. Уәзірдің баласы жасырын тұрып бақылап, күнге шағылысып жарқыраған бір бейненің алтын сарайдан шығып, бір қораға кіріп, қайта сарайына оралғанын көреді.
Кемпір-шалдың түсіндірмесі
Бұл — Сақыпжамал екен: патша қызы еркек атаулыға көрсетілмей өсірілген. Тек жұма сайын алпыс асқан кәрі зергерге барып, білезік пен сақина жасатады. Қыз жүретін кезде қырық күтуші қоңырау қағып, қала халқын түгел жасырады.
Айла: кәрі ұста үйіне кіріп алу
Уәзірдің баласы кәрі ұстаға барып, «жетім қалған екі туысқанбыз, інімді көрік басуға алыңыз» деп өтінеді. Ұста «патша Сақыпжамалға еркек көрсетпе деген» деп тайсақтайды.
Сонда уәзірдің баласы ұстаның әдеттегі сұрағына жауап табады: Сақыпжамал есік сыртынан «бас екеу ме, біреу ме?» деп сұрағанда, ұста «біреу» деп жауап берсін; ал қыз ашуланса, «жалғыз баламды жер астына жасырып жүр едім, қартайдым, өлсем саған кім зергерлік етеді?» деп түсіндірсін дейді. Осылайша Бәкір ұстаға көрікші болып кіреді.
Үш белгі: сезімнің ізі
1-белгі
Атқа мінгізгенде Сақыпжамал Бәкірдің қолын қатты қысады. Досы мұны «кешке кел» деген ишараға жориды.
2-белгі
Келесі жұмада Сақыпжамал кетерде Бәкірдің бетіне шапалақпен тартып жібереді. Досы бұны да «кешке кел» деп ұғады.
3-белгі
Тағы бір жұмада Сақыпжамал аттанғанда Бәкірді шылбыр бойы жерге сүйреп апарып тастайды. Бұл — «бүгін түнде қашайық» деген соңғы ишара.
Алғашқы түндер: ұйқыны жеңген айла
Уәзірдің баласы Бәкірді сарайға жасырын кіргізеді. Бірақ Бәкір ұйықтап қалып, келген Сақыпжамал оята алмай, қалтасына үш асық салып кетеді. Мұны көрген досы: «Сен әлі де балалықтан шыға алмапсың», — деп, келесі жолға дайындалады.
Ол базардан ащы дәрі алып, нанға араластырып үш тоқаш пісіртіп, Бәкірге береді: «Ұйқың келсе, же». Тоқаштың кермек дәмі Бәкірдің ұйқысын қашырып, сол түні екі ғашық тілдесіп, табысады.
Қақпан және құтқару: моншадағы алмастыру
Таңға жуық бақташы қыздар Сақыпжамалдың шамы өшпегенін байқап, екі ғашықты құшақтасып жатқан жерінен ұстап алып, көрпеге орап, моншаға апарып байлап тастайды.
Уәзірдің баласы бәрін көріп, кемпір мен шалды ертіп келіп, алтын шашып моншаға кіреді де, Бәкір мен Сақыпжамалды босатып, олардың орнына кемпір мен шалды байлап қояды. Ертеңіне патша жендет жібергенде, байлаулы «екі ғашық» орнына өлмелі шал мен кемпір шығып, олар алдын ала үйретілген сөзді айтып, жылап-сықтайды. Патша ашуын басып, арызданған қыздарды жазалайды.
Қашу
Үшінші белгіден соң уәзірдің баласы жасырылған отыз төрт қашыр ділдәні алып, шаһардың ең жүйрік үш тұлпарын сатып алады. Түн жамылып, үшеуі қашып шығады: Бәкір, Сақыпжамал және уәзірдің баласы.
Үш кептер айтқан үш қауіп
Жолда бір ағаш түбінде демалғанда, уәзірдің баласы ояу жатып, ағаш басына қонған үш кептердің адамша сөйлескенін естиді. Олар Бәкірдің ажалы үш қауіптен болатынын айтады: көк қаршыға, алтын ер-тоқымды қара жорға ат, ақ отаудың шаңырағынан түсетін алты қырлы айдаһар.
Қатал шарт
Кептерлер: «Бұл сөзді естіген адам оны айтып қойса, қара тасқа айналсын», — деп қарғай ұшып кетеді.
Көп ұзамай жібек аяқбаулы көк қаршыға келеді. Бәкір ұстауға ұмтылғанда, уәзірдің баласы оны қанжарымен қақ бөліп тастайды. Артынша алтын ер-тоқымды қара жорға жеткенде де, досы аттың мойнын шауып түсіреді. Ол мұның сырын ашпайды.
Елге оралу, той және айдаһар
Үшеуі аман-есен елге жетеді. Балаларынан үміт үзген хан мен уәзір бірнеше күн той жасап, Бәкірді Сақыпжамалға қосады. Хан өз қызын уәзірдің баласына береді. Екі ақ отау тігіліп, жас жұбайлар отауға кіреді.
Той үстінде хан уәзірдің баласынан Сақыпжамалды қалай алып шыққанын сұрағанда, ол әңгіме айта бастайды да, бір мезет айдаһар есіне түсіп, сөзін үзіп Бәкірдің отауына жүгіріп кіреді. Шаңырақтан алты қырлы айдаһар жаңа түсіп келе жатады. Уәзірдің баласы қанжарымен қақ маңдайдан салып, айдаһарды екі жарады.
Айдаһардың бір тамшы қаны от жағында жатқан Сақыпжамалдың бетіне тамып кетеді. Уәзірдің баласы зияны жайылып кетпесін деп, жібек орамалын сулап, қанды сорып алмақ болады. Сол сәтті ханның қызы теріс түсініп, ханға жеткізеді.
Шындық айтылған сәт және тасқа айналу
Хан ашуға мініп, уәзірдің баласын өлтірмек болады. Сонда ол: «Досым үшін жанымды құрбан еттім, енді өлсем де шындықты айтайын», — деп, кептерлердің сөзін баяндайды.
Бірақ кептерлердің қарғысы күшті еді: ол көк қаршығаны неге өлтіргенін айта бастағанда, тізеден төмені тасқа айналады. Хан «енді айтпа» десе де, ол тоқтамай жалғастырып, қара жорғаны да неге шапқанын, айдаһарды қалай өлтіргенін айтып болғанда, тұтас денесі тас болып қатады.
Бәкірдің серті: доссыз өмір жоқ
Таңертең Бәкір оянғанда, жан досының тас боп қалғанын көреді. Хан Бәкір мен Сақыпжамалға жасырын қалған сырды түгел айтып береді. Сонда Бәкір: «Сақыпжамалды алып келу үшін көрген азаптың бәрі жан досымның жанында түк емес. Досымнан айырылсам, тірліктің мәні қалмады», — деп, тасқа айналған досын арқалап алып, ел кезіп кетеді.
Сиқырдың қайтуы: үш бұлақ
Айлар өткенде Бәкірдің әл-дәрмені таусылып, бір ағаш түбінде дамылдағанда, үш кептер қайтадан келіп сөйлеседі. Олар: «Сыр ашылып қойған екен» деп, енді сиқырдың қайтар жолын да айтады: батысқа қарай қатар аққан үш бұлақ бар, соның біріншісінен өтіп, екіншісіне тас боп қалған адамды үш рет батырса, сиқыр суымен қайтады.
Бәкір батысқа бет алып, үш бұлақты табады. Біріншісінен өтіп, екіншісіне досын үш қайтара батырып шығарғанда, досы ұйқыдан оянғандай «Бісміллә» деп басын көтереді.
Екі дос көз жастарына ерік беріп табысып, қол ұстасып елге қайтады. Соңында бірі хан, бірі уәзір болып, бәрі де мұраттарына жетеді.