Шіби әтештің алдындағы бір бидайын алып жей бергенде
Сұрмерген туралы хикая
Бұл әңгіме — аңшылық даңқымен танылған Сұрмергеннің басынан өткен оқиғалары жайлы. Ол бір сәтте жер бетіндегі барша хайуанның тілін түсініп, сол білімнің құны мен қатері қандай болатынын кешіп өтеді.
Екі жылан және тастың сыры
Бір күні Сұрмерген аң қарап жүріп, жол үстінде екі жыланның арпалысып жатқанын көреді: біреуі — қара, біреуі — ақ. Қара жыланның түсі суық, ызғары қатты екен. Мерген қарасын өлтіріп, ақ жыланға болысады.
Ақ жылан мергенге тесірей қарап тұрып, бір тасты жалап алады. «Маған да жала дегені ме?» деп ойлаған Сұрмерген де әлгі тасты жалап көреді. Сол сәттен бастап ол жер үстіндегі барлық хайуандардың тілін түгел түсінетін болады.
Ескерту
Ақ жылан: «Екеуіміз енді дос болдық. Бірақ тіл білетініңді ешкімге айтпа. Біреуге айтсаң — өлесің», — деп, үстіне ат басындай алтын береді.
Боранды түн және төбеттің серті
Сұрмерген үйіне қайтар жолда бір байдың үйіне түсіп қонады. Сол түні боран ұйытқып, қой үркіп кетеді. Далада қасқыр ұлиды, ал байдың қара төбеті оған үріп жауап береді. Екеуінің сөзін мерген анық ұғып отырады.
Қасқырдың сөзі
«Қой жеймін. Болмаса, қонағыңның атын жеймін».
Төбеттің жауабы
«Мен саған қой да жегізбеймін, қонағымның атын да жегізбеймін».
Ішінен төбетке разы болған мерген алдына келген еттің жартысын итке бергізеді. Боран түні қой да, ат та ығып кетеді. Бай уайымға батып: «Құтты қонақ болса, мұндай болмас еді», — деп налығанда, Сұрмерген: «Жылама, малың аман, ыққаны табылады», — деп алаңсыз ұйықтай береді.
Таң атқан соң ізге шықса, қара төбет қой мен атты түгел иіріп, айналдырып жүр екен. Қасқыр бір мал да ала алмай, сырт айналып торуылдап жүріп, адам көргенде қаша жөнеледі. Бірақ төбет қайырмалап, қасқырды да жібермей, қолға түсіреді. Қой да, ат та аман қалады.
«Бес жылда мың болам» деген тоқты
Қуанышы қойнына сыймаған бай: «Қалағаныңды алып кет!» — дейді. Сол сәтте бір ұрғашы сарыбас тоқты маңырап, мергеннің қасына қайта-қайта келеді. Оның маңырағаны мергеннің құлағына: «Бес жылда мың болам» деп естілгендей болады.
Сұрмерген тоқтаны ен салып алады да: «Бес жылдан кейін келемін, сол кезде мына тоқты мың болады», — деп байға ескертеді.
Бес жыл өткен соң мерген уәделі қойын сұраса, бай: «Қой беремін деп айтқан жоқпын», — деп тайқып кетеді. Екеуі биге барып дауласады. Қазы: «Қойды екі айыр жолмен айда. Мергеннің үйіне бет алғанын — мерген алсын, өз үйіңе бұрылғанын — өзің ал», — деп билік айтады.
Бай көнеді. Қойды айдағанда, сарыбас тоқты мерген жаққа түсіп, соңынан мың қой еріп шығады. Сұрмерген сол мың қойды алып, үйіне қайтады.
Құпияны айтқызбақ болған сұрақ
Бір күні Сұрмерген әйелімен бірге әйелінің төркініне барады. Төркіні артынан тай ерген буаз биені мінгізіп шығарып салады. Мергеннің өзі, екіқабат әйелі және бесіктегі баласы — үшеуі мінеді, ал биенің ішінде бір құлын бар.
Жолда тай енесін емейін десе, бие тепкілеп жуытпайды. Кісінегені мергенге: «Үстімде үшеу, ішімде біреу. Өзім шаршап, өлуге таяп келемін», — деп естіледі. Мұны түсінген Сұрмерген еріксіз күліп жібереді.
Әйелі: «Неге күлдің?» — деп сұрайды. Айтса — ажал, айтпаса — әйелінің өкпесі. Қысылған мерген: «Үйге барғанда айтамын», — дейді. Бірақ үйіне келген соң әйелі сөздің мәнін қайта-қайта талап етеді.
Шешуші сәт
Мерген бір мал сойып, жұртты жиып, мән-жайды түсіндірмек болады. Сол кезде үйге бір әтеш, бір шіби және екі тауық кіріп келеді. Шіби әтештің алдындағы бір түйір бидайын іліп әкеткенде, әтеш ашуланып: «Мен Сұрмерген емеспін — қатынына сырын айтып, өліп кеткелі отырған!» — деп шібиді шоқып тастайды.
Осыны естіген Сұрмерген өзіне сабақ алып, хайуан тілін білетінін әйеліне айтпай қояды да, бір ажалдан аман қалады.
Ақырғы ескерту және қайғылы аяқталу
Тағы бір күні Сұрмерген аңда жүріп бір тауешкіні атып алады. Етін жеп отырғанында құлағына бір дауыс келеді: «Жалғызды атып алдың, жазаңды қасқыр берсін!» — дейді. Мерген бұған мән бермей, үйіне қарай бет алады.
Кешке таман жолда бір керуен қонып жатыр екен. Мерген солармен бірге далаға қонады. Түнде қасқыр ұлып: «Сұрмергенді бүгін не қылсам да жеймін», — дейді. Мерген керуеншілерден: «Не естідіңдер?» — деп сұрағанда, олар: «Ештеңе естіген жоқпыз», — дейді.
Сонда мерген: «Білмесеңдер, қасқыр мені жеймін деп тұр», — дейді. Керуеншілер дереу жер қазып, Сұрмергенді інге тығып, үстін киізбен жауып жасырады. Бірақ ертеңіне тұрғандарында қасқыр іннің бір жағынан жетіп келіп, мергенді жеп кетіпті.
Түйін
Бұл хикая ақыл мен құпияның арасы жіңішке екенін еске салады: бір білім адамды биіктетсе, оны көтере алмау — ақырына апарады.