Бақ деймісің

Томардың күнделікті тіршілігі: қозғалыссыз өмір

Томардың әдеті — таңнан кешке дейін үй жанындағы мая шөптің күнгей бетіне отырып, күнге қыздырынып, мүлгіп отыру. Жасы жиырмаға келсе де, қолына бір іс ұстап көрмеген, еріншектікке бой алдырған байдың боркемік баласының «еңбегі» — көктемнің өткір күнін сығырайып қарап, ұйқыға кету ғана.

Бір күні ол екі салт аттылының әңгімесін естиді. Бірі екіншісіне «бағың бар, бақ жолыққансың» деп, жорғаның жүйріктігін бақпен байланыстырады. Сол сөз Томардың санасын оятады: «Неге бақ маған жолықпайды? Онда мен де іздейін».

«Бақ» іздеп кеткен қаңғыбас

Томар орнынан асығыс тұрып, беті ауған жаққа жүріп кетеді. Ауыл оны іздемейді. Ол ұзақ жүреді, көп қаңғиды: киімі жыртылып, жалба-жұлба болады; жалаңаяқ табаны көнге айналып, тікен мен тасқа да сезімі жоғалады.

Ақыры бір ауылға тап болады. Жайқалған көк үстінде отырған бурыл сақалды қария: «Қайдан жүрсің, неге азып-тоздың?» деп сұрайды. Томардың жауабы біреу: «Бақ іздеп жүрмін».

Қария оның қиялшыл, аңғал екенін аңғарған соң, басқа «айла» ұсынады: базар аралап жүретін, қабағы салбырап көзін әрең ашатын соқыр Бақ туралы аңызды айтып береді. Бақ бір сәт қабағын көтеріп қарағанда, көзі кімге түссе — сол адам «баққа ие» болады екен; оң көзін ашса — көркейеді, сол көзін ашса — соқыр болады деседі.

Түйе көнінің «кереметі» және базардағы даңғаза

Қария Томарға бір түйенің көнін береді: оны қайта тіктіріп, ішіне сабан толтырып, «түйе» жасайды. Мақсаты — Бақтың көзіне түсу үшін «түйе көтерген палуан» болып, базарға бару.

Томар ірі денелі, жуан жігіт еді. Ол сабан толтырған көнді мойнына салып, қалаға кіргенде жұрт таңырқап, балалар шулап, базарға дейін еріп жүреді. Қан базардағы ел оның арқалағанының тірі түйе емес, қуыс көн екенін қайдан білсін — даңғаза көбейеді.

Жыланның кеңесі: бақты танудың «белгісі»

Бір түні ол жолдан адасып, қара жартас түбіне келіп ұйықтап қалады. Таңертең бұлақтан су ішіп отырғанында, жоғарыдан дауыс естиді: жартас үстіндегі жылан сөйлеп тұр екен.

Томар «бақ іздеп жүрмін» дегенде, жылан мысқылдап күледі де, ақыл айтады: Бақтың оң бармағының сүйегі жоқ, буыны бос болады. Кіммен амандассаң да, оң бармағын ұстап көр — былқылдап тұрса, сол Бақ.

Базардағы күдік және ханның шақыртуы

Томар үлкен шаһардың базарына келіп, қалың жұрттың арасында әркімнің оң бармағын ұстап, амандасып жүре береді. Бұл әрекет елге оғаш көрінеді. Ақыры жасауылдар ұстап әкеліп, ханға жеткізеді: «Базарда бір адам жүр, жұрттың бәрінің оң бармағын ұстайды».

Хан Томардан не істеп жүргенін сұрайды. Томар баяғысынша: «Бақ іздеп жүрмін» дейді. Хан да сәлем жолдайды: күндіз ойына ештеңе келмейді, түнде ұйқысы қашады, ғам басады — себебі не?

Бақпен жүздесу: үш сұрақтың жауабы

Келесі бір базарда Томардың қолына «жансыздай былқылдаған» оң бармақ ілігеді. Ол Бақты танып, мықтап ұстап алады. Бақ жұлқынып құтылмақ болады, бірақ Томар жібермейді де, келген сәлем-сауалды тізеді.

Бақ Томардан енді өзі сұрайды: «Не тілегің бар?» Томар болса: «Ештеңе. Әшейін іздеп едім», — дейді. Бақ үнсіз кетіп қалады.

Жауаптардың салдары: алтын, ұсыныс, және қайғылы түйін

Томар алдымен әлгі ауылға қайтып келеді. Арық қазғандар бұлақ көзінен шынымен ат басындай алтынды алып шыққанда, су бұрқылдап ағады. Ел алтынды Томарға бермек болады, бірақ ол бас тартып, жүріп кетеді.

Кейін ханға барып, шындықты айтады. Хан қыз оған: «Сен мені ал, менің орныма хан бол!» деп ұсыныс жасайды. Томар тағы да қашады: «Алмаймын», — деп шығып кетеді. Хан қыз жылап қалады.

Ақыры Томар қара жартасқа келіп, жыланға бәрін айтып береді. «Жылан ақымақтың миын жесе жазылады деді», — дегені сол еді, жылан бойындағы бар күшін жинап, табақтай тасты домалатып жіберіп, Томардың басын жарады. Ми шашылады. Жылан миға тойып, дерті жазылғандай болып, жөніне кетеді.