Қоланы меңгеру
Дәріс материалы
Қола дәуіріндегі Қазақстан тұрғындарының шаруашылығы мен қоғамдық қатынастары
Бұл тақырып Қазақстан аумағындағы қола дәуірі қоғамының экономикалық дамуын, шаруашылық түрлерін және қоғамдық қатынастардың өзгеруін түсіндіреді. Сондай-ақ ерте металлургияның өркендеуі мен мәдени кезеңдердің өзара сабақтастығы қарастырылады.
Негізгі ұғымдар
- Көшпелі өмір салты
- Мал шаруашылығы
- Нұра, Атасу мәдени нұсқалары
- Беғазы–Дәндібай мәдениеті
- От өткізу (металл өңдеу үдерістерімен байланысы)
- Түркі тайпаларының тарихи аренаға шығуы (кең тарихи контекст)
Жоспар
- 1Қоланы меңгеру. Ерте металлургия.
- 2Қола дәуірі тайпаларының шаруашылығы мен таралу аймағы: мал шаруашылығы, жер өңдеу, тұрмыс.
- 3Қоғамдық қатынастар.
Мақсаты
Қола дәуіріндегі Қазақстан тұрғындарының шаруашылығы мен қоғамдық қатынастары туралы білімді тереңдету, экономикалық даму тарихын түсіндіру және негізгі мәдени кезеңдердің ерекшеліктерін ажырата білу дағдыларын дамыту.
1) Қоланы меңгеру және ерте металлургия
Қола дәуірінде (б.з.б. II—I мыңжылдықтар) мыс пен қола металлургиясы қарқынды дамыды. Металл өңдеудің кеңеюі еңбек өнімділігін арттырып, шаруашылықтың күрделенуіне және қоғамдағы қатынастардың өзгеруіне ықпал етті.
Бұл кезеңде тайпалар мал шаруашылығы мен егіншілікті кешенді түрде қатар дамытты. Нәтижесінде жеке отбасылардың оқшаулануы күшейіп, отбасылық меншік ұлғайды. Рулық қауым ішінде мүлік теңсіздігі айқындала түсті.
Қола не үшін маңызды болды?
Қола еңбек құралдары мен қару-жарақ жасауға арналған негізгі шикізат көзіне айналды. Бұл өндіріс пен әскери мүмкіндіктерді бір мезгілде күшейтті.
Шеберлік деңгейі
Ертедегі шеберлер металл құю, соғу, бедерлеу, өрнек салу, тегістеу және әрлеу тәсілдерін жоғары деңгейде меңгере бастады.
Құрал-сайман мен бұйымдар
Еңбек құралдары
- Пышақ
- Орақ
- Шалғы
- Балта
Қару-жарақ
- Қанжар
- Найза
- Жебе ұштықтары
Әшекейлер
- Тоға
- Білезік
- Моншақ
- Тарақ
Металл бұйымдарымен қатар тас құралдары (дән уатқыш, келі-келсап) бұрынғыша қолданылды. Сондай-ақ мүйіз, сүйек, шақпақ тас, қыш, тері, жүн және ағаштан түрлі тұрмыстық заттар жасау ісі жетіле түсті.
2) Тайпалардың шаруашылығы және таралу аймағы
Қола дәуірінде Сібірдің, Жайық өңірінің, Қазақстан мен Орта Азияның кең далалық аймақтарын тегі мен тарихи тағдыры жағынан жақын тайпалар мекендеді. Олар мәдениеті ортақ, айқын сипатқа ие ескерткіштер қалдырды.
Бұл мәдени кешен ғылымда 1914 жылы Сібірдегі Ачинск қаласының маңынан табылған Андрон ауылының атауына байланысты Андрон мәдениеті деп аталады.
Андрон мәдени-тарихи қауымдастығының кезеңдері
Ерте кезең
Б.з.б. XVIII—XVI ғғ. — Петров мәдениеті
Орта кезең
Б.з.б. XV—XII ғғ. — Алакөл–Атасу, Федоров–Нұра мәдениеттері
Соңғы кезең
Б.з.б. XI—IX(VIII) ғғ. — Алексеев, Замараев, Сарығары, Беғазы–Дәндібай мәдениеттері
Ғылымда кезеңделуге қатысты түрлі пікірлер болғанымен, зерттеушілердің басым бөлігі бұл кезеңдердің бірін-бірі тарихи сабақтастықпен алмастырғанын атап көрсетеді.
Мал шаруашылығы
Мал өсіру кең тарады, қоныс аудару мен маусымдық жайылымды пайдалану тәжірибесі күшейді. Бұл еңбек бөлінісіне де әсер етті.
Жер өңдеу
Егіншілік мал шаруашылығымен қатар жүрді. Азық қорының тұрақтылығы әлеуметтік құрылымның өзгеруіне ықпал етті.
Үй тұрмысы
Қыш ыдыс, тоқыма, тері өңдеу, ағаш және сүйек бұйымдары сияқты тұрмыстық өндірістер дамып, күнделікті өмір мәдениеті байыды.
3) Қоғамдық қатынастар
Еңбек өнімділігінің өсуі мен өндірістің күрделенуі нәтижесінде қауым ішіндегі әлеуметтік айырмашылық тереңдеді: жеке отбасының рөлі артты, отбасылық меншік кеңейді, мүлік теңсіздігі күшейді.
Мал шаруашылығы мен кен өндіру ісінде ер адамдардың рөлі айқын артып, бұл қоғамдық құрылымда аналық тек үстемдігінен аталық тек билігіне ауысу үдерісін жеделдетті.
Діни-нанымдар
Қола дәуірінде отқа және ата-баба аруағына табыну кең тарады. Бұл түсініктер жерлеу ғұрпы мен ескерткіштердің құрылымынан да байқалады: әр мәдени кезең өзіне тән жерлеу құрылыстары және қабірге қойылған заттарымен ерекшеленеді.
Бекіту сұрақтары
- 1. Қоланы игеру тәсілдері қандай болды?
- 2. Қола дәуірі тайпаларының шаруашылық түрлерін және олардың таралу аймақтарын атап беріңіз.
- 3. Қоғамдық қатынастар қалай өзгерді және бұл өзгерістердің негізгі себептері қандай?