Келгенің қалай, кеткенің қалай
Көшенің бұрылысынан өте бергенімде, біреу шап беріп сол қолымнан ұстай алды. Жаздың күні болғандықтан, басымда ондатр құлақшын жоқ еді — сондықтан қорқа қойғаным жоқ. Бірақ бәрібір қатты селк еттім.
Алдымда тұрған жанды құбыжық салдыр-салдыр ете қалды. Сасып: — Ау, мұның қалай? — деппін.
Ол болса: — Мұным дәл солай. Немене, адам көрмеп пе едің? — дейді.
Аузыма сөз түспей: — Халің қалай, бауырым? — дедім.
— Қалай болушы еді, алла деп арақ ішіп, құдай деп қуырдақ жеп жүріп жатырмыз.
Не дерімді білмей аңырып қалдым. Жаңағы көрген құбыжығым кәдімгі танысым — Меншік деген жігіт болып шықты.
Киім-кешегі: құбыжықтың «сауыты»
Жаздың күні болса да, аяғында екеуі екі пұттай көрінетін шұбар табан, бақа бас көн етік. Екі қонышы тозған қауғадай қолқылдақ, ішіне шүберекке орап әлденелерді тығып тастапты. Қоныштары бақа жұтқан жыланның тамағындай буылтықтанып кеткен.
Үстіндегі камзол бір кезде Болгарияда шыққан киімге ұқсайды, бірақ Азияның күні күйдіріп, жаңбыры шайып, өң-түстен түк қалмаған. Қазақ аулының тозған қабындай көнтиіп, Меншіктің өзін де «құтсыздандырып» тұр.
Беліне байлаған кішірек бақыраш пен кішкентай балта қимылдаса болды бір-біріне тиіп, салдыр-салдыр етеді. Ал басындағы ет салатын мыс дағарадай, қоғадан тоқыған қалпақ — ботаға артқандай — сегіз қанат үйдің шаңырағын басып қалған. Алыстан қарағанда басы жоқ, екі аяқ жүріп бара жатқандай әсер қалдырады.
Кездесудің басталуы
— Қайда бара жатырсың? — дейді ол маған.
«Қызық, қайда барушы едім?» деп ойлаймын. Мынау шатасқан шығар. — Қызметке, — дедім.
Ол: — Мен дачадан келіп едім, дачаға бара жатырмын, — деді.
— Келгенің қалай, кеткенің қалай? — дедім.
— Ой, бауырым, артта қалған адамсың, — деді ол тіке. — Жаңа төбемді көрсету үшін қызметке келдім ғой, енді мойнымды қылқитып кетіп барамын.
«Автобус келгенше отырып сөйлесейік»
— Кішкене отырып сөйлесейікші, автобус келгенше, — деп жабысты.
Отырғышқа жақындадық. Мен отырғанша ол тізесін бүге беріп сылқ ете түсті. Дорбасынан әлдене бұрқ етті: арқасындағы тырмыштап тастаған дорба басып кеткен сияқты.
— Мына бір цементі құрғырды ала салып едім, — деді ол. — Дача салып едім, соның есігінің алдына цемент жетпей қалып...
— Мына қалпыңмен автобусқа мінгізбейді ғой, — дедім.
— Неге мінгізбейді? Былғаныш киіммен автобуста жүруге болмайды деп отырсың ба? Түк те емес. Мінбе дегеніне қарайтын мен бар ма? Таскенедей жабысып алармын.
Елдің айтқанын тыңдай берсем, бүлдіргенім пісіп, түсіп кететін түрі бар дейді. Картошкасы да әлі түптелмепті: нақ алма гүлдегенде аспан тесілгендей жаңбыр шелектеп құйып, гүлдің бәрін шайып кетіпті. Енді анда-санда ғана, әр жерде бір түйнек қалыпты.
Енді, қас қылғандай, бір тамбай: аспан айналып жерге түсіп барады — су керек кезде.
«Коммунизмді жалғыз сен орнатпайсың»
Мен кетуге ыңғайлана бердім. Ол етегімнен басып, қайта отырғызып қойды. — Отыра тұр.
— Ойбай-ау, қызметке...
Ол бет-аузын тыржитып: — Ей, қоя тұр, бауырым. Коммунизмді жалғыз сен орнатасың ба? — деді.
— Мына дачамды бітіріп алған соң, менің қалай жұмыс істегенімді көр. Бесжылдықты төрт жылда орындауға атсалысатын көзел — мына, Мекең!
Ол кеудесін жұдырығымен нұқып қалды. Байлаулы бақыраш отырғышқа соғылып, саңғыр ете қалды. Бос саңғыр.
Сосын бір қарауындағы қызметкері Мөндібайға ренішін төкті: кеше тапсырған істі әлі бітіре алмай жүр екен. «Сондайлармен коммунизмді қалай орнатасың?» дейді. Кеше тапсырылған жұмысты бүгінге қалдырғаннан не үміт, не қайыр?
Ал өздерін үлгі қылады: мемлекеттің жұмысын істеп жүріп, арасында дача да салып, бүлдірген егіп, жемісін де жеп үлгереді-мыс.
«Дачаң бар ма?» деген сұрақ
— Айтпақшы, дачаң бар ма? — деді ол.
— Жоқ, — дедім қысқа ғана.
— Түу, Балбақ, тіршілігің жоқ байқұс екенсің ғой. Ұйқың пырдай, желкең қырдай — жалқауға лайықсың. «Алма піс, аузыма түс» деп, мемлекетке қарап аузыңды ашып отыратын жансың ғой.
Өзінше, «тауды талқан, ойды кезең» қылғанын мақтана айтады: участогында үйдей гранит жатып алыпты, соны екі пұттық гірмен ұрып-ұрып сындырып, тасын лақтырып тастапты. Бұрын сол шоқы тасқа бола әлдебір колхоз қора сала алмай қалған деседі. «Жұртқа жалақы төлеп істете алмайтын тауды төңкеріп тастадым» дейді.
Енді бір цементті түсіріп бер деп шофер жігітке қолқа салса, ол «қызмет уақытында болмайды» деп кергіпті. Меншік директорға арыз жазып, «басына пәле салып қойдым» деп тағы кеудесін керіп қояды.
Қоғамдық мүдде мен жеке пиғылдың арасы
Мен: — Ал, жарар, Меке, пиғылыңа құдай береке берсін... — деп құтылмақ болдым.
Бірақ ол тоқтатар емес: «Бермек түгілі береді. Біз табиғаттың бермесін тартып алуға үйренгенбіз» дейді. Екі қабатты дачаны екі аптада тұрғызғанын, кеңсе бастығының «сіз жұмыс істеуіңізді...» деп мыңқылдайтынын келеке етеді.
— Мен жұмыс істемегенде қамыр илеп жүрмін бе? Цементті ұнша уатаймын, тасты бидайдай ұнтаймын. Мемлекет пен мені бөлуге бола ма? Менде болса — мемлекетте болғаны!
Былтыр жұмыс қызу кезде астында машина болыпты: Волганы бәйгеден келген аттай қаңтарып, шофер екеуі терлеп-тепшіп көп іс атқарған. Бірақ бір «пысықсыған» Кәсіпжанның «қызмет уақытында кел» деген сөзінен кейін тоққалаң асыпты. Содан бері жұма күні түсте кетіп, дүйсенбі күні түс ауа ғана «төбе көрсетіп», жұмыста бар болып көрініп қана жүр екен.
Мен ойланып қалдым: япырмай, шынымен қоғамдық меншік пен жеке меншіктің арасы араласып кетті ме? Әлде мен өмірден артта қалғанмын ба? Жоқ әлде Меншік сияқтылар өз мүлкі мен қоғамдық міндеттің айырмасын ажырата алмай қалды ма?
Мемлекет «бос уақытыңда еңбектен, демал» деген қамқорлықты осылар қалай ұққан? Жеке меншіктік пиғылдың қара шешектей жайлағанын көріп тұрмын. Мемлекеттік қажет туғанда қалай қас қақпай, көз жұмбай тайып тұрады.
Аялдамадағы көрініс
— Ал, кеттім, — деген дауыс ойымды бөліп жіберді. Меншік екен.
Келген автобустың шаужайына жармаса кетті. Алдыңғылар оны қағып түсірді: «Азамат, бұл жүк таксиі емес қой» деген сөздер ілесе берді.
Машина қозғалып, жылжи жөнелді. Өзі атқандай, Меншік автобус есігіне таскенеше жабысып алып кетіп бара жатты. Үзіліп түсер ме екен?
Осы пиғылынан ажырамаса, ол ұлы көштің автобусына іліне алмай, жұлынып түсері сөзсіз. Бұған титтей де күмәнданбадым.