Құрманғазының ұлттық домбыра мектебінің дәстүрін сақтаушылар - халық композиторының бай мұрасын біздің уақытқа дейін жеткізген күйші ұрпақ
Құрманғазы тұлғасы: дәуір мен тағдыр тоғысқан өнеге
Құрманғазы Сағырбайұлы — XIX ғасырдағы қазақ күй өнерінің ең биік тұлғаларының бірі, қазақ аспапты музыкасының классигі. Оның күйлерінен қазақ халқы бастан өткерген күрделі тарихи кезеңдердің ізі де, жеке тағдырдың тартысы да, кең даланың бояуы мен ұлттық мейрамдардың қуанышы да айқын сезіледі.
Өмір сүрген жылдары туралы деректер әркелкі айтылады: кейбір мәліметтерде 1806–1879, ал шәкірттері мен ізбасарларының естеліктерінде 1818–1889 аралығы аталады. Бұл мәселе зерттеушілер арасында әлі де талқыланып келеді.
Туған жері, ұстаздары және қалыптасу жолы
Құрманғазы Бөкей хандығында, қазіргі Батыс Қазақстан облысының Жаңақала ауданына қарасты Жиделі өңірінде дүниеге келген деп айтылады. Музыкалық қабілет оған анасы Алқадан дарыған: әулетінде ақындар, өлеңшілер мен күйшілер көп болған.
Ұзақ күйші ықпалы
Бөкей ордасына кеңінен танымал халық музыканты Ұзақтың ауылға келуі Құрманғазының болашағына әсер еткен маңызды сәт ретінде айтылады. Құрманғазы оны ұстазым деп білген.
Еркін өмірді таңдау
Он сегіз жасында әкесі Сағырбайдың қарсылығына қарамастан, кәсіби күйші болуды мақсат етіп, ауылынан кетіп, көшпелі музыканттың өмірін бастайды.
Даланы аралап, түрлі ортада өнер көрсеткен жас домбырашының атағы артып, репертуары кеңейеді. Музыкалық жадының мықтылығы оған бұрынғы күйшілердің мұрасын меңгеруге, әрі өз шығармаларын жазуға мүмкіндік берді.
Күйдің тілімен сөйлеген азаттық ойы
Құрманғазының азаматтық қалыптасуы патшалық Ресейдің отаршыл саясаты күшейген, әлеуметтік қақтығыстар жиілеген ауыр кезеңмен тұспа-тұс келді. Бұл тарихи ахуал оның күйлеріндегі негізгі тақырыптарды айқындады: халық бостандығы, жеке тұлға еркіндігі, әділетсіздікке қарсылық.
Исатай–Махамбет көтерілісі және «Кішкентай»
1836–1837 жылдары Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған Бөкей ордасындағы көтеріліс халық рухын оятты. Шәкірттері мен ізбасарларының айтуынша, Құрманғазының көрнекті туындыларының бірі — «Кішкентай» күйі осы көтеріліс пен Исатай тұлғасына арналған.
«Кішкентай» әуелде баяу, жеке дауыста басталып, біртіндеп күрделеніп, шарықтау шегіне жетеді. Мұнда Құрманғазыға тән толқу мен драматургия айқын көрінеді.
«Адай»
Азаттықты көксеген арман, қоғамдық мүдделер қақтығысы, әділетсіздікке қарсылық сарыны.
«Балбырауын»
Ақжелең дәстүрінің шеңберінен асып, ойнақы серпін мен орындаушылық шеберлікті танытатын шедеврлердің бірі.
Ақжелең күйлері
«Бас Ақжелең», «Ұзақ Ақжелең» — жанр табиғатын жаңаша өрістеткен туындылар.
Қуғын-сүргін, түрме, және мұңды лирика
Бүлікшіл күйлері мен билікке бағынбаған мінезі үшін Құрманғазы қудалауға ұшырап, бірнеше мәрте қамауға алынады. Орал, Орынбор, Үркіт түрмелерінде отырғаны айтылады. Бұл кезең оның шығармашылығында ерекше психологиялық тереңдік пен ішкі драматизм тудырды.
Еркіндікке ұмтылыс
- «Кісен ашқан» — еркіндікке ұмтылған тұтқын жанайқайындай.
- «Түрмеден қашқан», «Ертең кетем» — тағдыр салған зобалаңның үнқатысы.
Анаға арналған күйлер
- «Аман бол, шешем, аман бол»
- «Қайран шешем»
- «Бұқтым-бұқтым»
1864 жылдың 1 наурызында қайта тұтқындалып, 1866 жылдың 23 мамырынан бастап Орал қалалық абақтысына қамалғаны туралы деректер бар. Кейін жаңа сот жарғысына байланысты ұзақ мерзімді қамау қолданылмай, босатылған.
Орыс зиялыларымен байланыс және жаңа ырғақтар
Құрманғазы орыс мәдениетінің өкілдері — филологтармен, тарихшылармен, этнографтармен таныс болған. Олар қазақ музыкасы, музыканттары және ұлттық аспаптары туралы материалдар жинаған. Осы аралас-құраластық кейбір күйлерінде ырғақтық, композициялық жаңалықтардың пайда болуына ықпал етті.
Достыққа арналу
«Ләушкен» күйі орыс досы, ақын Н. Савичевке арналады (қиын сәттерде қолдау көрсеткен).
Қалалық әсер
«Машина» — үлкен қала өмірінің қимыл-ырғағын сездіретін, жаңаша бейнелеу тәсілі бар шығарма.
Жаңа элементтер
«Перовский марш» сияқты туындыларда орыс музыкасына тән кейбір белгілер байқалады.
Н.Ф. Савичевтің бағасы
«Алғашында мен таң қаларлық күйде болдым, ал кейін тамсандым... Құрманғазы екі ішекті күйлеп, ойнай бастады. Домбырадан мөлдір, таза музыка төгілді... Сағырбаев сирек кездесетін музыкалық жан; егер Еуропалық білім алған болса, музыка дүниесінде ең үлкен жұлдыз болған болар еді».
«Сарыарқа»: кеңдік пен еркіндіктің дауысы
Құрманғазы шығармашылығының ең биік шыңдарының бірі — «Сарыарқа». Бұл күй қазақтың дәстүрлі музыкасының шыңында тұрған туындылардың қатарынан саналады. Ұлттық өнерімізді әлемге танытқан бұл шығарма — күйшінің туған жеріне, қазақтың ұлан-ғайыр даласына деген махаббатынан туған.
Көркемдік кеңістік
«Сарыарқа» тек формалық шеңберде қалмайды: мұнда тұлпардың шабысын, аласапыран қақтығыстарды, бостандыққа ұмтылған аттанысты елестететін қуатты серпін бар.
Азаттық идеясы
Қуғын-сүргін жылдарында туған «Сарыарқа» — халықтың еркіндікке, азаттыққа деген құлшынысын танытатын, кең даладай шексіз тынысты үн.
Қоса айтылатын биік туындылар
Азаттық пен тағдыр туралы ойлар «Алатау» күйінде де терең бейнеленеді. Ал «Көбік шашқан» — ұстамдылық, ішкі налу мен қайғының қаралы да сазды үлгісі.
Құрманғазы мектебі және мұраның жалғасуы
Құрманғазының өзіндік орындаушылық стилі болды, әрі ұлттық домбыра мектебін қалыптастырды. Өмірінің соңғы кезеңінде айналасында шәкірт-домбырашылар көбейіп, ол дәстүрді, күй қазынасын және орындаушылықтың қыр-сырын кейінгі ұрпаққа аманат етті. Осылайша Құрманғазы мектебі орнықты.
Алдыңғы буын
Дина Нұрпейісова, Мәмен, Көкбала, Ерғали Есжанов.
Кейінгі жалғастық
Уақап Қабиғожин, Қали Жантілеуов, Ғильман Хайрушев, Ұлықпан Мұхитов, Мұрат Өскенбаев және т.б.
Ұлтқа ортақ мұра
Құрманғазы мұрасы қазақ мәдениетінің ажырамас бөлігі ретінде ұрпақтан ұрпаққа жетіп келеді.
Дәстүрді хатқа түсірген еңбектер
Құрманғазы күйлерін зерттеп, оркестрге түсіріп, насихаттауда ғалым-композитор әрі дирижер Ахмет Қуанұлы Жұбанов айрықша еңбек сіңірді. Ол 1935 жылдан бастап деректер жинап, 1936 жылы «Қазақтың халық композиторы Құрманғазы» еңбегін жариялады; кейін оны толықтырып қайта бастырды.
Ал А.В. Затаевич 1931 жылы «500 казахских песен и кюев» жинағында Құрманғазы күйлерінің бірқатарын алғаш рет нотаға түсіріп жариялады.
Күй — халықтың рухани шежіресі
Қазақ халқы ән мен күйге бай. Г.Н. Потаниннің «қазақта қанша түс болса, сонша ән мен күй бар» деген пікірі халықтың музыкалық әлемін дәл сипаттайды. Құрманғазының күйлері — сол әлемнің ең қуатты арналардың бірі: олар қоғам мен адам арасындағы күрделі қатынасты, тарихи өзгерістердің қуаныш-қайғысын, еркіндік аңсаған халықтың жүрек дүрсілін жеткізеді.
«И вернусь я в отчий дом, поклонюсь я роду и скажу: готов служить моему народу!» деген жолдарда халыққа қызмет етудің серті мен рухани жауапкершілік айқын естіледі.
Құрманғазының асқақ рухы бір ғана музыка саласына сыймайды: ол — тұтас ұлттың рухани болмысын айғақтайтын құбылыс. Оның күйлері ұлттық тарихымыздың әуен тілінде жазылған ұлы эпопеясы іспетті.
Оркестрлік дәстүр және көпшілікке жеткен үн
Құрманғазы шығармаларын кең аудиторияға жеткізудің маңызды кезеңі — 1933 жылы Алматыда шағын домбырашылар оркестрінің құрылуы. Оның репертуарында «Серпер», «Адай», «Көбік шашқан», «Сарыарқа» сияқты күйлер орын алды. Оркестрдің дирижері әрі көркемдік жетекшісі Ахмет Жұбанов болды.
1936 жылы Мәскеуде өткен Қазақ өнері мен әдебиетінің онкүндігінде Үлкен театр сахнасында Құрманғазы күйлерінің орындалуы — ұлт музыкасының мерейін өсірген тарихи сәттердің бірі.
Қорытынды ой
Құрманғазы — сан ғасырда бір туатын дара құбылыс. Оның өмірі — күрес пен сергелдеңнің, ал шығармашылығы — еркіндік пен ардың үні. Күйші өз дәуірінің тарихи-әлеуметтік болмысына тек куә болып қойған жоқ: ол сол болмысты қос ішектің тілінде сөйлетіп, халық жадында мәңгі қалатын рухани мұраға айналдырды.