Тұрғандардың бір көзі жылан арбаған бақада болса, екінші көзі Жәмиланың қолында
Профессор Садықов лабораторияға қабағы түксие кірді. Бұрын жұртпен жайдары амандасатын ол бүгін тек басын изеп, үстіндегі болонья плащын шешпестен өз кабинетіне өте шықты.
Бионикалық микротолқындарды зерттейтін МТ-6 аппаратының жұмысын реттеп, оны кезекті сеансқа дайындап тұрған аспирант Қайрат Саурықов профессордың түрін көріп, аздап абыржып қалды. «Бүгінгі сеансқа тыйым салмаса жарар еді…» — деп ойлады ол ішінен. Әйтсе де сыр бермей, өз ісімен айналыса берді.
Ұзынша келген бөлмеде үш адам бар еді. Әрқайсысы арнайы биотәжірибелерге лайықталған аспаптардың қасында үн-түнсіз өз шаруасын атқарып отыр. Аға лаборант Жәмила Дәулетова жұлдызқұрттардың бірнешеуін колбаға салып, токпен тітіркендірді: құрттар бірінен соң бірі ыршып, қарғып шығып жатты.
Ойша сөйлесу: МТ-6-ның тұңғыш сыбыры
Қайрат МТ-6 аппаратын жинастырып, токқа қосты. Қолына кәдімгі микрофонды ұстап, өте бәсең дауыспен: «Жәмила…» — деп сыбыр етті. Бірақ даусы аппараттың тырсылдаған дыбысына сіңіп, естілмей қалды. Дегенмен Жәмила жалт бұрылды.
— Қайрат, сен маған бірдеңе дедің бе?
— Жоқ, — деді Қайрат.
Қайрат МТ-6 аппаратын жоғары жиіліктегі токқа қосты да, басына радиоқұлақшынды киді. Осциллографта қызыл күрең жолақтар көрінді — бұл оның миындағы биотолқындардың экрандағы ізі еді.
Ол Жәмиламен ойша сөйлесе бастады: «Жәмила, сен маған дос едің ғой. Профессордың қабағынан қорқып қалдым. Сен мені естисің бе? Қазір маған бұрылшы…»
Жәмила қайта бұрылды да жымиып күлді. «Қорықпа. Садықов түні бойы ғылыми кеңеске баяндама әзірлеген. Бәлкім, ұйқысы қанбаған шығар» — деді ол ойша. Қайрат радиоқұлақшыннан бұл сөздерді анық естіді.
Олардың үнсіз диалогын бөлмедегі үшінші адам естіген жоқ.
Биотолқын туралы дау: ғылым мен күмәннің шекарасы
Қайрат университеттің биология факультетін бітіріп, биофизик мамандығын алған. Аспирантураға түскеніне екінші жыл. Тақырыбы — «Биотолқындардың әртүрлі адамдар организміндегі үндестігі».
Биотолқын жайлы жалпы ұғым ғылымға бұрыннан таныс: адам организмінде өте әлсіз мөлшерде пайда болып, білінер-білінбес магнит өрісін тудырады. Бірақ кейбір елдерде парапсихология аталатын бағыт бар; арнайы журналдар шығады, көптеген еңбектер жазылған. Ал біздің ортада мұның көбін құр қиял санайтындар аз емес.
Шетел ғалымдарының бір бөлігі адамның орталық ми қабығы шоғырланған биотолқындар шығарады, ол бөгде адамға әсер етеді, тіпті кеңістікке тарайды, қашықтық талғамайды деп пайымдайды. Кейбір қабілетті адамдардың «пікір толқыны» арқылы қашықтағы затты жылжыта алатыны жайлы да айтылады. Әрине, бұған сену қиын: ми өрісінің күші түк те ұшыра алмас… Дегенмен, күмәнмен бірге қызығушылық та ілеседі.
— Саурықов, сізді профессор шақырады, — деді біреу.
Шым-шытырық ойдың құшағында отырған Қайрат селт етіп, шақыру қайталанғанда ғана ұқты. Кабинетке жедел кірді. Профессор басын көтермеді, алдындағы қағаздарын әрі-бері аударып, бір жерге тұрақтай алмай отырды. Сәлден соң:
— Қайрат, шырағым, сен «биотелефон» деп жүргенің не нәрсе?
Қайрат жүрегі орнына түскендей болды: профессор ұрыспақ емес, мәнін түсінгісі келеді. Үш күн бұрынғы тәжірибе есіне түсті — ол лабораторияға цирк әртісін әкелген еді.
Цирк әртісі Карбуж және «оқылатын ой» феномені
Сахнада Карбуж жұрт ойлағанды табады екен: кез келген адамға бір «бұйрықты» ойша бергізіп, соны орындататын нөмір көрсетеді. Бұйрық беруші әртістің оң білегінен ұстайды да, тапсырманы ойша айтады. Әртіс сол бағытқа қозғалып, соңында ойша берілген бұйрықты дәл орындап шығатын көрінеді.
Қайрат бұл жолы нөмірге ерекше үңілді де, кейін Карбужды лабораторияға алып келіп, бірнеше тәжірибе жасады. Профессор Садықов та қатысқан. Сеанстардың көбі жақсы нәтиже берді: Карбуж адамның ойын шынымен «оқитын» тәрізді.
Кабинеттегі талқы: биотолқын ба, әлде нәзік белгілер ме?
Профессор сөзді байыппен бастады: тәжірибеде мін жоқ, бірақ мұны биотолқынның күші деуге әлі ерте. Оның ойынша, Карбуждың «қабылдағыш» қабілетінен гөрі, логикалық жұмбақты шешу машығы мықтырақ сияқты: бет әлпеті үнемі ой арпалысында болады.
Қарт физик Коломиец бұған қосылып, білектен ұстатуында да сыр барын айтты: адамның нерв жүйесі нәзік, жүріс үстінде бұйрық беруші өз ойын тамыр соғысы арқылы сездіріп қоюы мүмкін.
Жәмила қарсы уәж келтірді: ол Мәскеуде Карл Николаевтың кей сеанстарда білектен ұстатпай-ақ ой тапқанын көрген. Тамыр соғысы болмаса, онда қандай белгі?
Коломиец: кейбір адамдар өзгенің ішкі толғанысын бет қимылы, дем алысы, жүрісіндегі іркіліс арқылы аңғарады, тіпті жүрек соғысын да «естуі» ықтимал, деді. Табиғатта сезімталдық таңғаларлық көп: жарқанат ультрадыбысты, балық өзге жиілікті «естиді», ал бізге ол дүние үнсіз.
Қайрат сөзге араласты: ендеше адамдар да әртүрлі жиіліктегі толқындар шығарып, сол арқылы қатынас жасай ма?
Садықов қорытты: қандай толқын болса да оның көзі болуы керек; ал қазіргі зерттеулер адам миының ондай қуатты толқын көзі екенін дәлелдей алмай отыр. Демек, зерттеу керек.
Қайрат орнынан тік тұрып: — Жүріңіздер, мен сіздерге бір қызық көрсетейін. «Биотелефон» туралы да сол жерде жауап беремін, — деді.
Профессор күлімсіреп: «Қайраттың жұлқына тұруына қарағанда, лабораторияда бір үлкен ғылыми төңкеріс болып жүрмесін» — деді. Жәмила да шаншып алды: «Солай болса игі еді». Бәрі түрегеліп, күлісе сөйлесіп, Қайраттың бөлмесіне беттеді.
Биотелеграф: екі бақаның арасындағы белгісіз көпір
Бөлме сырт көзге қарапайым физика лабораториясы сияқты: осциллограф, потенциометр, шағын реостаттар, параллель жалғанған тізбек. Бірақ сол жақта қара жамылғының астында тумба-стол тұр; жамылғы арқылы шағын фотолаборатория секілді қараңғылау бөлмеге жалғасады. Үстіңгі жақта жоғары жиілікті ток генераторы төніп тұр.
Қайрат үстел астынан екі шыны қобдиша шығарды. Ішінде — екі бақа.
— Менің «биотелефон» деп жүргенім — осы. Дұрысы, бұл биотелефон емес, биотелеграф. Қазір дәлелдеп көрсетемін.
Ол қобдишаның бірін үстелге қойып, электр тізбекке қосты. Вольтметрді тексеріп, реостаттың құлағын жылжытты. Екінші қобдишаны Жәмиланың қолына ұстатты. «Қолдағы қобдиша тізбектен оқшау, сыртқы қабығы да изолятор» — деп ескертті.
Қайрат ток көзін қосқанда вольтметр жебесі ойнақшып, осциллографтың жасыл экранында құбылмалы сызықтар пайда болды. Бір кезде ток жалғанған қобдишадағы бақа тыпырлап кетті. Барлығы Жәмиланың қолындағы бақаға қарады: әуелі тыныш жатты, сосын басын көтеріп, атып тұрып шоршып кетті, қабырғаға соғылып жалпағынан түсті. Тағы шоршыды.
Қайрат токты ажыратты — бақа да басылды. Тәжірибе бірнеше рет қайталанды: байланыс әр жолы қайталанғандай әсер қалдырды.
Садықов тізбекті де, қобдишаларды да мұқият қарап шықты: бәрі дұрыс. Коломиец аң-таң. Жәмила таңданысын жасыра алмады.
— Тәжірибеңнің түрі осы ма? — деді профессор біраз үнсіздіктен кейін.
— Сіздің қарсы уәж айтқыңыз келетінін сезіп тұрмын, — деді Қайрат. — «Ток соққан бақаның нерв жүйесі ауада тербеліс тудырды да, ол екінші бақаға берілді» дегіңіз келеді ғой. Ендеше мына тәжірибеге қараңыз.
Екінші тәжірибе: жылан, шыны сауыт және «көрінбейтін әсер»
Қайрат қараңғы бөлмеден ағаш жәшік алып шықты. Ішінде білектей жылан жатыр. Қайрат сырттан біз жыланды көреміз, ал жылан бізді көрмейді деп түсіндірді.
Ол кішкене шыны сауытқа бір бақаны отырғызып, сауытты жәшіктің есік жағына ақырын кіргізді. Алғашқы сәтте жылан сұлық жатты. Сосын жәшік ішінде сумаңдап, тілін жалақтатып қозғала бастады. Бақа тым-тырыс.
Жылан сауытты тілімен бірнеше рет жалап, иығымен түртті де, сауытқа орала бастады. Бақа шыдай алмай, сауыт ішінде шоршып қозғалды.
Тұрғандар бір көзін жәшіктегі бақаға, бір көзін Жәмиланың қолындағы бақаға тікті. Кенет ешқандай қауіп жоқ, жайбарақат жатқан әлгі екінші бақа дөңбекшіп аунап түсті де, қобдишаның екінші жағына қарай тырбаңдап «қаша» жөнелді.
Дәл сол сәтте жылан сауыттағы бақаны жұтуға кірісіп жатқан еді…
Эпилог: «Ақбөкен» және биотелефонның ғарыштағы үні
«Ақбөкен» ракетасы ғарышқа көтерілгеніне екінші күн. Космонавтар спутник-станцияда бірер сағат тынығып, Юпитерге бет алды. Бортта космос биологиясы туралы еңбектері әлем ғалымдарынан жоғары баға алған жас ғылым докторы, әйгілі академик Қайрат Саурықов отыр. Қолында — өз «перзенті» биотелефон.
Ол биотелефонды басына киді. Көз алдына жерде қалған туыстары, сүйікті жары, балалары елестеді. Жүрегі тулап қоя берді. Сол кезде құрылғы да іске қосылып, жасыл шамдары жыпылықтап жанды. Экранда жауап белгілері көрінді: олар да Қайрат туралы ойлап отыр.
«Гүлжан…» — деп іштей сыбырлады ол. — «Естисің бе? Жағдайым жақсы, көңілім көтеріңкі. Сендер қалайсыңдар?»
Жауап та іштей келді: «Жаным, сүйіктім, жүрегіңнің дүрсілін естідім. Біз де аманбыз. Алаңдама, барып қайт».
Сол кезде кабинаның есігі ашылып, борт радист кірді.
— Жолдас Саурықов, мен абайсызда сіздің бір жақын адамыңыздан «биотелефонограмма» қабылдап қойдым. Міне, — деп қағазды Қайраттың алдына тастай салды.
Қайрат қағаздан жаңа ғана Гүлжанмен ойша сөйлескен сөздерді оқыды да, іштей мәз болып күлді. Баяғыда ата-бабамыз: «Адам адамды жүрекпен ұғынады» деуші еді. Сөйтсе, рас екен…
Қайрат дәл қазір өз лабораториясында отырғандай елестейді. Жүрегі әлденеге елегізіп тулайды — оны мен естіп отырғандаймын. Жауап ретінде менің де жүрегім дүрс-дүрс соқты.
— Қайрат, мен сенің қиялыңды естідім. Сен мені естисің бе?